Tìm
hiểu về EXENATIDE
Dược sĩ
Lê Văn Nhân
Hỏi: Vui
lòng cho biết thêm thông tin về Exendin-4.
Câu hỏi từ một người ở Việt-nam gởi lên Y Dược Ngày
Nay.
Đáp:
Từ trước đến nay chúng ta chỉ nghe là khi đường tăng cao
trong máu thì tuyến tụy sẽ tiết ra insulin, giúp đưa đường vào bên trong
tế bào để tạo ra năng lượng. Nhưng trong thập niên 1960, các nhà nghiên
cứu quan sát thấy hiệu quả incretin, khi uống glucose vào thì lượng insulin
tiết ra cao hơn nhiều so với cùng liều glucose tiêm vào tĩnh mạch. Khi
cho người mạnh khỏe uống glucose, mức insulin cao gấp 3 lần khi truyền
glucose vào tĩnh mạch. Nhưng bệnh nhân tiểu đường tip 2 không thấy tăng
hay chỉ tăng đến 20% insulin trong cùng hoàn cảnh giống nhau. Người mạnh
khỏe có thể tăng đến 50% insulin sau khi ăn do hiệu quả incretin.
Nội tiết tố incretin đầu tiên gọi là Glucose-dependent Insulinotropic
Polypeptide viết tắt là GIP tạm dịch là polypeptid hướng insulin phụ thuộc
glucose.GIP tổng hợp ở tế bào K ở vùng gần ruột non. Nội tiết tố thứ 2
gọi là GLP-1 (Glucagon-Like Peptide) tạm dịch là peptid giống glucagon,
tổng hợp ở tế bào L ở ruột non và ruột già. Cả 2 GIP và GLP-1 có mức thấp
khi bụng rỗng, và tăng cao nhanh khi có thức ăn (glucose hay lipid). Bệnh
nhân tiểu đường tip 2 chỉ có 54% GLP-1 và GIP so với người không có bệnh.
Mặc dầu GIP vẫn tiết ra ở bệnh nhân tiểu đường tip 2, nhưng tác dụng tăng
cao insulin suy yếu. Ngược lại tiết GLP-1 suy yếu ở bệnh tiểu đường tip
2, nhưng tác dụng tăng insulin vẫn còn duy trì được.
GLP-1 chịu trách nhiệm chống cao đường trong máu, gồm tăng insulin nội
tại phụ thuộc glucose tiết ra từ tuyến tụy, tăng thu nhận glucose vào
mô như mô cơ bắp và mô mỡ, giảm tiết glucagon phụ thuộc glucose, giảm
dạ dày đổ vào ruột, tăng cảm giác no và đầy bụng và giảm thức ăn đưa vào.
Khi GLP-1 được thử ở động vật và dùng tiểu đảo người thử trong ống nghiệm,
khối lượng tế bào beta tăng và tốc độ tự hủy hoại (apoptosis) thấp. Cần
có thêm nhiều nghiên cứu khác để xem GLP-1 ở người có khả năng làm giảm
thiểu tiến trình giảm khối lượng tế bào beta ở bệnh tiểu đường tip 2 không.
GIP cũng tăng tiết insulin nội tại phụ thuộc glucose từ tuyến tụy.
Mặc dầu có nhiều hứa hẹn, nhưng GLP-1 dễ bị enzym DPP-4 cắt nhanh trong
vòng vài phút trong huyết tương. Nửa đời của GIP khoảng 7.3 phút và nửa
đời của GLP-1 khoảng 2 phút. Như vậy phải làm sao kéo dài thời gian bán
thải GLP-1 hay tìm những chất có tác dụng tương tự như GLP-1 mới có thể
áp dụng vào điều trị được.
Exenatide (Byetta) hay Exendin-4
Exenatide là chất bắt chước GLP-1 duy nhất
được FDA chấp thuận và bán ở thị trường dưới dạng dung dịch tiệt trùng
tiêm dưới da đựng sẵn trong bơm tiêm. Chất này không bị DPP-4 thủy phân
và có thời gian bán thải từ 12 đến 24 giờ, nên có thể tiêm ngày 2 lần,
trong vòng 60 phút trước khi ăn sáng và ăn tối.
Exenatide được FDA chấp thuận dựa vào 3 nghiên cứu: 1 nghiên cứu kết hợp
với sulfonylurea, một nghiên cứu kết hợp với metformin và một nghiên cứu
kết hợp với sulfonylurea và metformin. Kết quả cả 3 nghiên cứu cho thấy
có cải thiện A1c và giảm cân nặng, đặc biệt với liều 10 mcg ngày 2 lần
mỗi ngày.
Tác dụng phụ thường gặp là buồn nôn, phần nhiều bệnh nhân cho biết từ
nhẹ đến trung bình. Tuy nhiên, trong tháng 10/2007 cơ quan FDA thông báo
trên Medwatch là tiêm exenatide (Byetta) có thể bị viêm tụy tạng. Cảnh
báo này dựa trên 30 báo cáo sau khi thuốc ra thị trường cho biết viêm
cấp tính tuyến tụy ở bệnh nhân dùng exenatide. Phần lớn bệnh nhân có thêm
ít nhất 1 yếu tố nguy cơ như sạn mật, cao triglycerid trầm trọng và uống
rượu. Ít gặp hơn (7 ca) triệu chứng viêm tuyến tụy tương ứng với tăng
liều từ 5 mcg lên 10 mcg ngày 2 lần.
Trong số 21 bệnh nhân phải nằm bệnh viện, 5 người sinh biến chứng trầm
trọng gồm mất nước và suy thận, nghi ngờ tắc ruột, viêm tấy (phlegmon)
và cổ trướng.
Mặc dầu vai trò của exenatide vẫn chưa rõ, 22 bệnh nhân (73%) khá hơn
sau khi ngưng thuốc. Chi tiết của 3 báo cáo cho thấy triệu chứng viêm
tụy trở lại khi tái điều trị- 2 bệnh nhân bị nôn, ói mửa và người thứ
3 đau thắt ở bụng và cơn đau hết khi ngưng thuốc hoàn toàn.
Tóm lại, exenatide hay Exendrin-4
là 1 thuốc mới để trị bệnh tiểu đường tip 2, nhưng không thay thế được
insulin khi người bệnh cần insulin. Thuốc cũng không phải an toàn, mà
phải được bác sĩ theo dõi cẩn thận. Thuốc có kết quả tốt nhất là khi kết
hợp với metformin hay sulfonylurea, nhưng không chứng minh được tốt hơn
các thuốc hiện có. Cần nhắc lại, bệnh tiểu đường được xem là có kiểm soát
khi đưa được HbA1c < 7% và exenatide chỉ giảm được 0.5 ± 1.5% mức A1c.
Trở ngại lớn nhất có lẽ là đắt tiền vì phải mua với bơm tiêm có sẵn thuốc.
Nếu người bệnh chỉ mới mắc bệnh tiểu đường tip 2
và trong nhóm nhẹ đến vừa phải, có thể những thuốc có sẵn ở Việt-nam đủ
sức để điều trị nếu gặp bác sĩ chuyên khoa trị bệnh tiểu đường. Trường
hợp nặng hơn có thể phải dùng thêm insulin.
Cần có sự hợp tác và thông cảm giữa người bệnh và
bác sĩ điều trị, cần có giải thích cặn kẻ để bệnh nhân hiểu, biết cách
ăn uống, tập thể dục, tất cả đều đóng góp vào việc điều trị thành công.
Dược sĩ Lê Văn Nhân
Copyright, 2008. Muốn phổ biến bài viết này, cần xin phép tác giả và xin ghi rõ nguồn Y Dược Ngày Nay, www.yduocngaynay.com
