Những Điều Cần
Biết Về Viên Thuốc Ngừa Thai Khẩn Cấp
Ds Lê-văn-Nhân
Thuật ngữ:
- Birth control pills : viên thuốc ngừa thai dùng 21 ngày hay 28 ngày mỗi chu kỳ kinh nguyệt
- Emergency contraception, morning after pills: viên thuốc ngừa thai khẩn cấp, viên thuốc uống buổi sáng hôm sau đêm giao hợp.
- Abortion pills: viên thuốc phá thai.
- Implantation: đậu thai
- Unprotected intercourse: giao hợp không
được bảo vệ, nếu người phụ
nữ không uống thuốc kế hoạch sinh sản,
có dùng thuốc nhưng quên uống mấy ngày, túi cao
su bị rách, không dùng những biện pháp ngừa thai
khác trước và trong khi giao hợp, hay bị cưỡng
bức giao hợp.
Định nghĩa:
Trong khi chúng ta gọi tất cả viên thuốc uống
để không có thai là thuốc ngừa thai, thì tại
Âu Mỹ người ta phân biệt rõ 3 trường
hợp:
1. Birth
control Pills tạm dịch là viên thuốc kế hoạch
sinh sản, uống trong mỗi chu kỳ kinh nguyệt
và trước khi giao hợp.
2. Emergency contraception Pills hay morning after Pills là viên thuốc uống sau khi giao hợp để không thụ thai và trước khi đậu thai.Cách gọi viên thuốc uống buổi sáng hôm sau giả thử giao hợp ban đêm, thành thử chưa được sát nghĩa lắm.
3. Abortion Pills: viên thuốc uống sau khi đậu thai để phá thai.
Theo định nghĩa, ngừa thai khẩn cấp gồm
bất cứ phương pháp nào sau khi giao hợp và
trước khi đậu thai.Thuốc ngừa thai khẩn
cấp có thể chỉ có estrogen, kết hợp estrogen
+ progestin hay chỉ có progestin.Điều nên nhớ là
thuốc ngừa thai khẩn cấp chỉ là biện
pháp tăng cường, nếu người đó tiếp
tục giao hợp trong những ngày kế tiếp trước
ngày hành kinh tới mà không dùng thêm biện pháp phòng ngừa
khác, vẫn có thể thụ thai như thường.
Các nhà nghiên cứu bảo 50% số thụ thai ngoài ý
muốn có thể tránh được nếu dùng biện
pháp ngừa thai khẩn cấp, trong đó có viên thuốc
ngừa thai khẩn cấp hay còn gọi là viện thuốc
sáng hôm sau hay kế hoạch B.
Tại Hoa-kỳ, thuốc ngừa thai khẩn cấp
được xem như là thuốc bán không cần toa
bác sĩ cho phụ nữ trên 18 tuổi. Với thiếu
nữ dưới 18 tuổi, phải có toa bác sĩ
mới mua được. Chúng ta sẽ thấy mặc
dầu không cần toa bác sĩ, nhưng người
dược sĩ phải hỏi bệnh nhân và giải
thích cặn kẽ cho bệnh nhân để thuốc có hiệu
quả cao và tránh nguy hiểm. Dược sĩ cũng
lưu giữ thông tin của bệnh nhân và giấy bệnh
nhân xác nhận đã được hướng dẫn
đầy đủ trước khi nhận thuốc.
Estrogen được cho dùng thử cho người để
ngừa thai trong thập niên 1960 dùng DiEthylStilbestrol (DES)
25 mg ngày 2 lần trong 5 ngày, trong vòng 72 giờ sau khi giao
hợp. DES được FDA công nhận và thuốc
này dùng khá phổ thông cho đến lúc người ta
bảo thuốc này liên quan đến gây quái thai khi dùng
trong giai đoạn đầu thời kỳ mang thai.
Những estrogen khác như Ethinyl Estradiol (EE) 2.5 mg ngày
2 lần trong 5 ngày hay estrogen liên hợp trích từ ngựa
(CEE) 15 mg ngày 2 lần trong 5 ngày. Nhiều nghiên cứu
xác nhận hiệu quả của estrogen liều cao
để ngừa thụ thai ngoài ý muốn, với
tỷ lệ thất bại từ 0.6% đến 0.9%
với DES và EE , và 1.6% với CEE nếu dùng trong vòng
72 giờ sau khi giao hợp. Nói một cách khác, nếu
dùng DES, cứ 100 người thì gần như có 1 người
thụ thai. Nếu dùng CEE thì cứ 200 người có
khoảng 3 người thụ thai.
Mặc dầu hiệu quả cao, những thuốc này
cũng gây tác dụng phụ cao, trong đó buồn nôn
và ói mửa phổ thông nhất và có thể là lý do phụ
nữ không uống hết số thuốc điều
trị. Buồn nôn xảy ra 50%, ói mửa 25% và cương
đau vú 30% xảy ra ở phụ nữ dùng thuốc.
Những tác dụng phụ ít gặp hơn như nhức
đầu, choáng váng, mệt mỏi. Không có tác dụng
phụ nguy hiểm nào được báo cáo trừ 1
ca phù phổi cấp sau 3 liều DES.
Levonorgestrel được nghiên cứu trong thập niên
1970, hầu hết ở Nam Mỹ, để thử
nghiệm hiệu quả của nhiều progestin khác
nhau dùng không có estrogen và sau khi giao hợp. Phần lớn
những nghiên cứu này quan sát tiềm năng của
progestin dùng để ngừa thai sau khi giao hợp. Một
nghiên cứu nhiều trung tâm được tổ chức
Y tế thế giới bảo trợ tìm thấy chất
này ngừa thai sau khi giao hợp ở phụ nữ
có khả năng thụ thai. Levonorgestrel 0.75 mg rất
hiệu quả ( tỷ lệ thất bại 0.8% cho
mỗi chu kỳ điều trị) và không gây tác dụng
phụ trầm trọng. Tuy nhiên, chế độ điều
trị này không thích hợp vì rối loạn chu kỳ
kinh nguyệt rất cao.
Dựa trên nghiên cứu ở 8000 phụ nữ, nhiều
chế độ liều lượng khác nhau chỉ
dùng levonorgestrel để ngừa thai khẩn cấp
đã giảm cơ hội thụ thai từ 60% đến
94%; hiệu quả cao nhất khi điều trị
càng sớm càng tốt. Hơn nữa hiệu quả
chỉ dùng levonorgestrel còn cao hơn kết hợp estrogen
+ progestin khi dùng tránh thai khẩn cấp. Năm 1984 Hoffman
so sánh dùng levonorgestrel trong vòng 12 giờ sau khi giao hợp
không được bảo vệ với chế độ
kết hợp estrogen + progestin trong vòng 48 giờ sau khi
giao hợp không được bảo vệ. Sáu trong
số 205 phụ nữ (2.9%) dùng levonorgestrel có thai, so
với 10 trong 525 (1.9%) phụ nữ dùng EE-levonorgestrel
có thai.
Nghiên cứu hiệu quả bằng cách tính số người
thụ thai ở nhóm dùng 2 liều levonorgestrel là 1.28%
( 7 trong số 545 phụ nữ dùng thuốc) và ở
nhóm dùng 1 liều 0.69% ( 4 người trong số 573 phụ
nữ dùng thuốc) nếu dùng trong vòng 72 giờ sau
khi giao hợp.
Mới đây, hiệu quả tác dụng của levonorgestrel
0.75 mg ( 2 liều cách nhau 12 giờ) được thử
nghiệm so với chế độ thuốc Yuzpe (EE-levonorgestrel)
trong một nghiên cứu viển tưởng và ngẫu
nhiên. Trong số những phụ nữ cần dùng thuốc
ngừa thai sau giao hợp không được bảo
vệ trong vòng 48 giờ, chế độ levonorgestrel
công hiệu tương đương với EE-levonorgestrel,
nhưng ít hơn đáng kể tác dụng phụ như
phàn nàn về buồn nôn ( 16% so với 47%), ói mửa
(3% so với 22%) và mệt mỏi (24% so với 37%). Một
nghiên cứu khác do tổ chức Y-tế thế giới
bảo trợ đang tiến hành với dân số lớn
hơn để xem nếu dùng với khoảng cách
thời gian lớn nhất sau giao hợp có thể tăng
từ 48 giờ lên 72 giờ không?
Cơ chế tác dụng: ngừa thụ thai trong vòng
5 ngày giữa thời gian giao hợp và lúc thụ tinh
hay đậu trứng bằng cách làm chậm lại
hay không cho trứng rụng. Mức hiệu quả tùy
thuộc ngày giao hợp trong chu kỳ kinh nguyệt và
ngày dùng thuốc ngừa thai khẩn cấp. Những
dữ liệu đầu tiên ghi nhận biến đổi
mô học và sinh hóa của niêm mạc tử cung ảnh
hưởng đến đậu trứng. Tuy nhiên,
những dữ liệu tiếp theo không hổ trợ
giả thuyết này, và biến đổi niêm mạc
tử cung không đủ để ngừa đậu
trứng đã thụ tinh. Những cơ chế đề
nghị khác gồm màng nhầy cổ tử cung dày hơn
và giữ tinh trùng lại; sai lạc chức năng
của chất vàng; biến đổi chuyên chở
tinh trùng , trứng và phôi trong ống dẫn trứng
và ức chế trực tiếp thụ tinh. Tuy nhiên,
chưa có chứng cứ trực tiếp hổ trợ
cho những cơ chế này. Ngừa thai khẩn cấp
chỉ công hiệu trước khi trứng thụ tinh
đậu trên niêm mạc tử cung; thuốc không làm
hỏng thụ thai sẵn có. Một nhóm tác giả đưa
ra giả thiết là cần có nồng độ tối
thiểu để ức chế rụng trứng là
0.48 mmol/L. Do đó liều lượng thích hợp là
tiên quyết để ngừa thụ thai.
Chống chỉ định:
Không nên dùng thuốc ngừa thai khẩn cấp cho người
có bầu. Chưa có chứng cứ thuốc hại
cho bào thai, nhưng không có lợi nên nhà sản xuất
yêu cầu đừng dùng.
Liều lượng và cách dùng:
Chúng tôi không biết viên ngừa thai khẩn cấp dùng
theo công thức Yuzpe (EE-levonorgestrel) có ở Việt-nam
không, nhưng thuốc kế hoạch sinh sản có thể
dùng cho mục đích ngừa thai khẩn cấp. Nếu
hàm lượng estrogen và estrogen cao như Ovral, thì dùng
lần đầu 2 viên và 12 giờ sau uống thêm 2
viên nữa. Nếu hàm lượng thấp như viên
Lo-Ovral hay thuốc kế hoạch sinh sản 3 pha, thì
uống lần đầu 4 viên và 12 giờ sau uống
thêm 4 viên nữa.
Thuốc ngừa thai khẩn cấp chỉ chứa Progestin
ở Việt-nam có 2 biệt dược:
- Postinor-2 với hàm lượng 0.75 mg levonorgestrel. Uống viên đầu trong vòng 72 giờ sau khi giao hợp không bảo vệ, càng sớm càng tốt, và viên thứ hai sau 12 giờ.
-
Escapelle của viện bào chế Gedeon, hàm lượng
1.5 mg levonorgestrel. Uống 1 viên trong vòng 72 giờ sau khi
giao hợp không bảo vệ, càng sớm càng tốt.
Tốt nhất, kiêng không giao hợp cho đến khi
có kinh. Nếu trong vòng 3 tuần không thấy kinh nguyệt
xuất hiện, nên đi khám bác sĩ để thử
xem có thụ thai không. Nếu sau khi dùng viên ngừa thai
khẩn cấp còn có giao hợp, thì phải dùng thêm biện
pháp ngừa thai khác.
Lời đề nghị:
Để bảo đảm an toàn và hiệu quả
cho bệnh nhân, bộ Y-tế Việt-nam nên yêu cầu
các đại học y dược và trường nữ
hộ sinh quốc gia, tổ chức những buổi
huấn luyện về thuốc ngừa thai khẩn
cấp cho các dược sĩ bán lẻ. Chỉ những
hiệu thuốc nào có dược sĩ có mặt và
đã được huấn luyện mới được
bán thuốc ngừa thai khẩn cấp. Cũng cần
có chỗ tương đối cách biệt trong hiệu
thuốc để giữ riêng tư cho người
dùng.
Thuốc này chỉ được bán trực tiếp
cho phụ nữ cần dùng, không được bán
cho người trung gian đi mua giúp vì cần lời
khai và chữ ký của người dùng thuốc.
Đính kèm là 2 mẫu dược sĩ phải lưu
hồ sơ khi bán thuốc này:
1/ mẫu thông tin do người dùng thuốc cung cấp.
2/ mẫu chấp thuận cung cấp thông tin cho bác sĩ điều trị khi có yêu cầu.
Mẫu lời khai của người cần dùng thuốc ngừa thai khẩn cấp
Địa chỉ:________________________________________________
Điện thoại:____________________
1. Chị có muốn có thai không? □ có □ Không
Nếu muốn có thai thì không cần điền thêm chi tiết bên dưới.
2. Lịch sử kinh nguyệt. Ngày đầu tiên ra máu __________
Kinh nguyệt có bình thường không? □ có □ không
Số ngày của chu kỳ kinh nguyệt: ______
3. Lý do cần dùng thuốc ngừa thai khẩn cấp:
□ mới giao hợp không bảo vệ □ dùng sai thuốc kế hoạch sinh sản
□ dùng cho lần sau
4. Ngày và lúc giao hợp không bảo vệ mới đây? Ngày___________giờ________
5. Chị có giao hợp không bảo vệ hay hỏng biện pháp ngừa thai từ lần có kinh cuối?
□ có, nếu có ngày nào_________ □ không
6. Phương pháp kế hoạch sinh sản đang dùng:
□ không □ uống thuốc ngừa thai □ màn chắn tử cung □ vòng xoắn
□ túi cao su □ rút dương vật trước khi xuất tinh
□ phương pháp khác
7. Nếu có những triệu chứng sau đây, có thể chị bị nhiễm trùng qua đường sinh dục và cần bác sĩ điều trị:
Đi tiểu rát, dịch âm đạo/ngứa đau ở vùng chậu
Người tình có bệnh lây truyền qua đường tình dục
Chảy máu âm đạo bất thường đau khi giao hợp
8. Chị có muốn giới thiệu cho 1 bác sĩ hay 1 phòng mạch để điều trị không?
9. Túi cao su có thể giúp đề phòng bệnh tình dục hay HIV/AIDS. Chị có cần món này không và có muốn giải thích về vấn đề này không?
10. Cho biết các thứ thuốc chị đang dùng____________________
11. Chị có bị dị ứng với thuốc nào không
Ghi chú thêm của dược sĩ:
Chữ ký của dược sĩ___________________Ngày tháng________
Mẫu Bệnh Nhân Ung Thuận Cung Cấp Thông Tin Về Ngừa Thai Khẩn Cấp
Họ và tên__________________________ Ngày sinh___________
Địa chỉ_______________________________________________
Điện thoại_____________________________________________
Ngày đầu kinh nguyệt lần trước:
______________ Ngày giao hợp không bảo vệ:
______________________
Nếu giao hợp nhiều lần không bảo vệ, cho biết ngày và giờ những lần đó:
_____________________________
Có bị cưỡng hiếp không?
□ có □ không
Trước khi ký chấp thuận, chị cần hiểu rõ điều NÊN và KHÔNG NÊN dùng thuốc ngừa thai khẩn cấp. Nếu chị có câu hỏi nào, chúng tôi sẽ vui long thảo luận với chị. Đừng ký tên ở cuối mẫu này cho đến khi chị đã đọc và hiểu mỗi phát biểu và dược sĩ đã trả lời đầy đủ câu hỏi của chị và chứng giám chị ký tên. Thông tin này riêng tư và sẽ giữ kín.
Tôi hiểu rằng:
• Thuốc ngừa thai khẩn cấp có hormone dùng để ngừa thai. Thuốc này dùng sau khi giao hợp không bảo vệ (không dùng thuốc kế hoạch sinh sản hay hỏng biện pháp ngừa thai). Thuốc chỉ dùng để điều trị khẩn cấp và không phải là thuốc ngừa thai thường xuyên.
• Thuốc ngừa thai khẩn cấp tác dụng bằng cách ngăn hay làm chậm lại trứng rụng từ buồng trứng, ngừa thụ tinh, hay làm thay đổi niêm mạc tử cung để ngừa đậu trứng đã thụ tinh. Tôi hiểu rằng, nếu tôi đã mang thai, thuốc này không có tác dụng gì với bào thai sẵn có.
• Thuốc ngừa thai khẩn cấp phải uống trong vòng 3 ngày (72 giờ) sau khi giao hợp không bảo vệ.
• Thuốc ngừa thai khẩn cấp không hiệu nghiệm 100%.
• Phản ứng với thuốc có thể là buồn n6n, ói mửa, mệt mỏi, choáng váng, cương cứng vú và kinh xuất hiện sớm hay muộn.
• Tôi phải đi khám bác sĩ nếu kinh nguyệt không xuất hiện sau 3 tuần.
• Tôi phải dùng túi cao su, thuốc diệt tinh trùng, màn chắn hay tiếp tục dùng thuốc kế hoạch sinh sản để ngừa thai nếu còn có giao hợp trước chu kỳ kinh nguyệt kế tiếp. Sau đó, tôi phải dùng biện pháp ngừa thai.
• Thuốc ngừa thai khẩn cấp không bảo vệ tôi hay không chửa được bệnh lây truyền qua đường tình dục, và tôi phải nhờ bác sĩ chẩn đoán và điều trị nếu tôi quan tâm về vấn đề này.
Tôi hiểu rằng:
• chia xẻ thông tin điều trị này cho bác sĩ điều trị của tôi sẽ có lợi, do đó tôi
□ đồng ý
□ không đồng ý yêu cầu và cho phép cung cấp thông tin này cho bác sĩ sau đây:
Tên bác sĩ muốn chuyển thông tin__________________________________
Ds Lê-văn-Nhân
Copyright, 2007. Muốn phổ biến bài viết này, cần xin phép tác giả và xin ghi rõ nguồn Y Dược Ngày Nay, www.yduocngaynay.com
