Thuốc Chống Loạn
Trí Đời Thứ Hai Không Hơn Thuốc Đời Cũ
Dược sĩ Lê-văn-Nhân
Gần đây, có nhiều bài cho biết thuốc trị tâm thần đời
mới gồm cảc thuốc chống loạn trí và chống trầm cảm, không hơn thuốc cũ
về mặt công hiệu, nhưng khác nhau về tác dụng phụ. Một nghiên cứu meta
tìm thấy chỉ 4 trong 9 thuốc chống loạn trí đời thứ hai hiệu quả hơn thuốc
chống loạn trí đời thứ nhất cho bệnh tâm thần phân liệt, nhưng hiệu quả
chỉ từ ít đến vừa phải mà thôi.
Ngoài ra, hệ thống phân loại thuốc điển hình và không điển
hình, đời thứ nhất và thứ hai làm cho nhiều người lẫn lộn và có thể phải
bỏ quan niệm này. Theo tác giả nghiên cứu, thuốc chống loạn trí đời thứ
hai khác ở nhiều tính chất, gồm hiệu quả, tác dụng phụ, phí tổn và dược
lực học (amisulpiride không phải là thuốc chẹn thụ thể serotonin, nhưng
chẹn thụ thể D2 và D3 mà không có ái lực với nhóm thụ thể phụ D1, D4 và
D6. Khác với các thuốc chống loạn trí điển hình và không điển hình khác,
amisulpiride có ái lực thấp với thụ thể serotonin, α-adrenergic, muscarinic
và vị trí sigma.), nên nhóm này không tạo ra được một nhóm đồng đều.
Khi chọn thuốc cho bệnh nhân, bác sĩ điều trị nên nhìn
đến lịch sử bệnh, tác dụng phụ, và phí tổn thuốc. Bác sĩ nên điều trị
bệnh tâm thần phân liệt dựa trên hiệu quả, tác dụng phụ và phí tổn của
thuốc chống loạn trí.
Thuốc mới đắt tiền hơn
Phí tổn cao cho thuốc mới thế hệ thứ hai chống loạn trí,
với số thương vụ 7 tỷ ruỡi Mỹ kim tại Hoa-kỳ năm 2003, khiến người ta
đặt vấn đề là những thuốc này có thật sự tốt hơn những hợp chất đời cũ
không? Những phân tích meta trước đó không đánh giá sâu tác dụng nghịch,
và những nghiên cứu mới lúc đó chưa đưa vào phân tích meta.
Để so sánh tác dụng của thuốc chống loạn trí đời thứ hai
với đời thứ nhất cho bệnh tâm thần phân liệt, tác giả thực hiện phân tích
meta của 150 thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên và có kiểm chứng với 21 533
người tham dự.
Những nghiên cứu này thường theo dõi trong thời gian ngắn,
kéo dài từ 12 tuần trở xuống, chỉ vài nghiên cứu lâu hơn 6 tháng.
Nghiên cứu nhắm vào 9 món thuốc chống loạn trí đời thứ
hai: amisulpiride, aripiprazole, clozapine, olanzapine, quetiapine, risperidone,
sertindole,ziprasidone và zotepine.
Haloperidol là thuốc
chống loạn trí đời thứ nhất dùng để so sánh trong 95 nghiên cứu. Những
thuốc so sánh khác đời thứ nhất gồm chlorpromazine (28 nghiên cứu), perphenazine
(5), fluphenazine (4), và nhiều thuốc khác điều tra ít hơn 3 nghiên cứu.
Kết quả toàn diện của nghiên cứu gồm hiệu quả, triệu chứng
dương, triệu chứng âm, trầm cảm, giá trị cuộc sống, thuốc chống Parkinson
(thay thế cho tác dụng nghịch ngoại tháp), tính làm êm dịu và lên cân.
Khác biệt hiệu quả và tác
dụng nghịch
Bốn trong 9 thuốc chống loạn trí đời thứ hai (amisulpiride,
clozapine, olanzapine và risperidone) hiệu quả hơn thuốc chống loạn trí
đời thứ nhất về tổng quát và triệu chứng dương và âm tính. Năm thuốc còn
lại (aripiprazole, quetiapine, sertindole, ziprazidone và zotepine) không
công hiệu hơn thuốc chống loạn trí đời thứ nhất để điều trị triệu chứng
âm tính, theo nhóm nghiên cứu.
Chỉ amisulpiride, clozapine, và sertindole được đánh giá
tốt hơn thuốc đời cũ về giá trị cuộc sống trong vài nghiên cứu.
Tất cả thuốc chống loạn trí đời thứ hai gây ít tác dụng
ngoại tháp hơn haloperidol (ngay cả với liều thấp), nhưng chỉ clozapine,
olanzapine và risperidone gây ít tác dụng ngoại tháp hơn thuốc chống loạn
trí đời cũ với cường độ thấp.
Mặt khác, tất cả thuốc chống loạn trí đời thứ hai ngoại
trừ aripiprazole và ziprasidone đều liên quan đến tăng cân hơn haloperidol.
Trong 150 nghiên cứu, 95 so sánh thuốc chống loạn trí đời thứ hai với
haloperidol là thuốc đời cũ cường độ cao và dùng liều cao, nên sinh nhiều
tác dụng ngoại tháp và nhiều tác dụng phụ.
Theo bác sĩ Peter Tyrer, đại học hoàng gia Luân-đôn và
bác sĩ tâm thần Tim Kendall trong đơn vị nghiên cứu đại học hoàng gia
Luân-đôn, nên bỏ cách gọi thuốc chống loạn tâm trí đời thứ nhất và đời
thứ hai, vì không xứng đáng phân biệt như vậy. Thuốc chống loạn trí duy
nhất đời thứ hai tốt hơn các thuốc khác để điều trị bệnh tâm thần phân
liệt đề kháng là Clozapine. Cách phân biệt trên do quảng cáo thuốc nhiều
hơn là do khác biệt hiệu quả thật sự.
Góp ý: mặc dầu danh mục thuốc trị tâm
thần Việt-nam không có thuốc chống loạn trí đời thứ hai, nhưng những thuốc
này gây nhiều tác dụng phụ, nhất là tác dụng ngoại tháp. Do đó, bộ y tế
Việt-nam nên đưa ra thêm một số thuốc khác đã có generic, ít tác dụng
phụ hơn, để điều trị tốt hơn. Muốn tránh ảnh hưởng quảng cáo của các đại
công ty ngoại quốc, nên yêu cầu các bác sĩ kê đơn bằng tên generic thay
vì tên biệt dược.
Theo Lancet 2009;373:31-41 số đầu năm 2009
Dược sĩ Lê-văn-Nhân
Copyright, 2009. Muốn phổ biến bài viết này, cần xin phép tác giả và xin ghi rõ nguồn Y Dược Ngày Nay, www.yduocngaynay.com
