Virchow's Triad
Bác sĩ Nguyễn Tài Mai
Trong hematology, về physiopathology, việc tạo ra cục
huyết trong tĩnh mạch (veins) thường được gọi là Virchow’s Triad. Virchow
là một pathologist tài danh. Triad đó là (i) alterations in blood flow,(ii)
vascular endothelial injury, (iii) alterations in the constitution of
the blood.
Nói cho nhanh và cho dễ nhớ bằng tiếng Việt (không đi vào vấn đề dịch
thuật, dịch làm sao cho thật chỉnh), cục huyết trong tĩnh mạch có thể
tạo ra được khi có 3 điều kiện (1 trong 3, không cần cả ba):
(1) máu chảy chậm lại
(2) tổn thương ở thành mạch máu
(3) có cái gì sai hỏng ngay ở cấu tạo cúa máu
Ngồi máy bay rồi bị cục huyết trong tĩnh mạch sâu ở chân (DVT - deep venous
thrombosis) là do ngồi lâu quá, không vận động, bắp thịt chân không "bóp"
để giúp đẩy máu đi (cơ chế thứ nhất của Virchow's Triad).
Có khi đứa bé chơi banh trái banh đánh vào chân chẳng hạn, hoặc là mổ
xương ở đùi (thay cổ xuơng đùi): rồi sau đó bị cục huyết DVT: đó là do
căn nguyên thứ hai: trauma vào thành mách máu.
Thấy DVT rồi đi lùng xem tại sao, thì lúc đó tìm ra thấy ung thư tại phổi,
thì đó là nguyên cớ thứ ba (thường do ung thư tuyến, adenocarcinoma).
Đây là một phần của hội chứng hypercoagulable state, mà cục huyết tạo
nên là do ung thư tiết ra một loại prô tê in khiến cho máu đông dễ hơn
(hypercoagulable state). Trong ung thư, trường hợp này gọi là Trousseau
's syndrome và chữa bằng Warfarin có khi khó. Trousseau's điển hình nhất
thấy ở Pancreatic cancer.
Hypercoagulable state thường có khi lại hai ba cơ chế: chẳng hạn tự nhiên
sưng chân, làm ultrasound của chân, thấy DVT: lúc đó mới đi lùng, mới
làm CAT scan của bụng và chậu, lúc đó có thể thấy lymphoma ở phía sau
bụng do các hạch của lymphoma sưng qúa lớn (lymphadenopathy at the retroperitoneal
area): thì đây là cơ chế thứ nhất của Virchow 's Triad nói trên: tức là
mạch máu ở iliac veins bị nhóm hạch lymphoma đè từ bên ngoài, khiến máu
phái chạy chậm lại, tạo ra cục huyết DVT ở chân (Lynphoma thường không
"tạo" ra Trousseau's synd).
Hypercoagulable state thì không cần phải có ung thư, mà có thể do genetic.
Việc này thì đến 1968 y khoa mới bắt đầu mô tả rõ rệt, và đến 1985, thì
chỉ biết có: anti thrombin, Protein C, Protein S, sau 1985 thì có mô tả
rất quan trọng: tức là Factor V (số năm) mutation, hay còn gọi là Factor
V Leiden (mô tả 1993), rất thường thấy ở nguời caucasian, và rồi: factor
II mutation, antiphospholipid syndrome, lupus anticoagulant (cái tên này
nên để ý: tên là ANTI (chống lại - coagula: cục máu) , nhưng những người
này lại dễ ĐÔNG máu chứ không dễ CHẢY máu.
Những hypercoagulable states này - vì xảy ra do di truyền - cho nên thường
cũng gọi là thrombophilia (-philia: thích - thích tạo ra; thrombo, thrombus:
cục máu).
Hypercoagulable state dĩ nhiên cũng xảy ra trong việc dùng thuốc ngừa
thai.
Trên đây là nói thoáng qua, nghĩ gì nói nấy, cũng như trả lời nhanh chóng
một anh bạn cardiologist chẳng hạn, ở hành lang nhà thương, khi nó hỏi:
"M. à, tao có b. nhân có cục huyết DVT ở chân, chả hiểu tại sao tự
nhiện nó xảy ra như thế, mày nghĩ sao, mày nghĩ phái bắt đầu đi tìm ở
đâu". Trong nghề tiếng lóng gọi đùa là "curb side consultation"
(hỏi ý kiến một chuyện viên khác ở vỉa hè). Đó là trả lời vắn tắt cho
nó như thế, trong đầu nhớ gì nói nấy ...
Nay thấy chuyện ngồi máy bay bị cục huyết, thấy hay hay, mới viết xuống,
nó là cái nghiệp. Cái nghề nó kéo theo cái "nghiệp". Nghiệp
đó nó làm cho mình viết... chả dám múa rìu qua mắt thợ ...
Note: Anh bạn trên cũng kể là "tự nhiên " (spontaneously) thấy
cục máu. Sống lâu rồi mới thấy dictum xa xưa là đúng: chả có cái gì tự
nhiên: "Vật hữu bản mạt, sự hữu chung thủy" (Vật gì rồi cũng
phái có gốc ngọn, sự gì rồi cũng phải có đầu có đuôi).
NTM
Disclaimer: bài này qúy vị có thể phổ biến tự do,
không cần xin phép tác giả (Nguyễn Tài Mai), chỉ cần đề: bài do BS Nguyễn
Tài Mai, đăng trên diễn đàn y sĩ ngày 8 tháng 10 năm 2009 (tôi không giữ
lại bản đã viết, cho nên nếu có câu hỏi xin kèm bài này để dẫn chứng).
Việc chữa bệnh từng bệnh nhân riêng biệt dĩ nhiên hoàn toàn tùy thuộc
y sĩ điều trị, y sĩ máu, y sĩ ung thư của trường hợp đó.
Bs Nguyễn Tài Mai, Chuyên Khoa
Bệnh Máu và Ung Thư
Xin ghi rõ nguồn Y Dược Ngày Nay, www.yduocngaynay.com
