Lấy Tủy Xương
-1-
Bác sĩ Nguyễn Tài Mai
v/v lấy tủy xương: các hematologists "già" hơn
ở HKỳ đều được huấn luyện trained để lấy tủy ở sternum và ở post sup iliac
spine. Tuy nhiên vì nguy hiểm trong việc lấy tủy ở sternum, cho nên các
hematologists trẻ hơn bây giờ chỉ lấy tủy ở post sup iliac spine mà thôi
(vì vùng này không có thần kinh hay mạch máu quan trọng nào). Lấy tủy
từ sternum thật ra rất dễ nếu cẩn thận (nếu không cẩn thận, kim sẽ xuyên
qua sternum, và đâm vào pericardium hay tim). Chính vì complication này,
nhóm hematologists tại Chicago đã nghĩ ra cách làm một cái "chận"
để ngăn lại sức mạnh cuả kim này khi xuyên xuống sternum (gọi là kim Illinois-
"University of Illinois needle"). Kim này có một cái guard (cái
chận lại) xoắn vào đầu kim. Lấy tủy từ sternum thì chỉ lấy được aspirate
(hút ra) mà thôi chứ không lấy được biopsy (vì sternum mỏng qúa). Trong
25 năm qua, tôi chỉ lấy tủy ở sternum độ 10 lần mà thôi (vì post sup iliac
an toàn hơn, và lấy cả được biopsy)- Lấy tủy ở sternum rất nhanh: từ đầu
đến cuối tốn độ 5-8 phút. Còn lấy ở post sup iliac spine (đã lấy vài nghìn
lần) thì tốn độ 17-18 phút.
Kim lấy từ post sup iliac spine thì gọi là Jamshidi needle (tên cuả BS
nghĩ ra việc cải thiện kim này): kim ngày xưa hai thành cuả kim song song,
cho nên khi rút kim ra, nhiều khi tủy không lọt vào trong kim nhưng tuột
ra, và ở lại với tủy xuơng cuả bnhân. Jamshidi mới nghĩ ra cách làm cho
đầu kim nhỏ lại, khiến cho tủy có thể được giữ lại trong kim (Kim này
thật ra còn có thể cải thiện được nữa, chờ đến khi rảnh (lúc nào?) sẽ
trình cách thay đổi để đưa vào kỹ nghệ). Khi lấy tủy, chỉ cần độ 4-5 ml
tủy mà thôi, và biopsy cũng chỉ cần dài độ 1 cm.
Khi lấy tủy để ghép tủy (cho bnhân ung thư máu chẳng
hạn) thì cần lấy độ 700-800 ml tủy (hai hematologists lấy cả hai bên cuả
xuơng iliac, qua 8 lỗ đục ở iliac), người cho tủy phải được đánh tê từ
thắt lưng xuống.
Việc này cũng đang thay đổi nhanh chóng: một số
lớn bây giờ chỉ cần stem cells mà thôi ...
Khi lấy tủy ở sternum hoặc ở post superior iliac
spine thì chỉ cần đánh tê tại chỗ (local anesthesia mà thôi). Tôi thường
dùng lidocain 1% (không pha với epinephrine). Tuy trong sách bảo chỉ cần
5 ml thuốc tệ. Nhưng theo kinh nghiệm, lượng này chả bao giờ đủ (vì vẫn
còn rất đau). Tôi thuờng dùng rất nhiều lidocain (mà không cần thuốc chống
đau khác, chẳng hạn Meperidine hay Morphine).
Đa số thất bại (không lấy được tủy) là vì bệnh nhân
qúa nặng kí, kim bị chìm trong mỡ, và không tìm ra được post sup iliac
spinẹ. Lý do khác là vì y sĩ kém. Kinh nghiệm nhận thấy trong khi hướng
dẫn cho các y sĩ khác cách làm tủy xương (trong các residencies): họ không
nhắm đúng chiều cuả xương iliac (cho nên kim đi song song với periosteum
chứ không xuyên thủng được periosteum để đi vào xoang tủy - bone marrow
cavity).
Khi chắc chắn là kim đã vào trong xoang tủy mà vẫn
không hút tủy ra được (dry tap) thường là không tốt (bad news): ung thư
solid tumors đã vào xương hoặc tủy đã hoá sợi (myelofibrosis) hoặc tủy
xương đang bị tràn ngập với tế bào ung thư máu (leukemia).
Ngày xưa (cách đây 10 năm, thì lấy tủy rồi nhuộm
aspirate (hút tủy) và biopsy (sinh thiết) bằng H&E Hematoxylin eosin,
nhuôm sắt, nhuộm để tìm fibrosis, nhuộm bacteria (có mấy cases thấy lao
trong tủy). Nhưng ngày nay thì cũng gửi tủy đi làm flow cytometry, Fish,
Cytogenetics (gần đây có một case khá khó, tìm ra được nhờ sự sai hỏng
trong nhiễm thể (chromosome 6) cuả b.nhân này (thấy typical trong myeloma).
Việc này khiến cho chữa trị chính xác hơn: đây là tủy lần thứ 4 cho bnhân
này trong vòng 16 tháng: các tủy trước đều tưởng là myelodysplasia. Các
thử nghiệm này nay cũng rất mau chóng: kết quả thường chỉ trong vòng 24
giờ (có một số tôi gửi sang New York City qua đêm, và sáng hôm sau nói
chuyện qua telephone với họ).
Y khoa trong 25 năm qua có lẽ tiến bằng hơn 500
năm trước !!! các ý niệm concepts về pathophysiology cũng hoàn toàn thay
đổi (thành pathonanobiology - chữ này tôi "chế ra" cho dễ nói:
bệnh lý học dưạ vào căn bản biology ở tầm mức "nano" ) (pathophysiology
vẫn là căn bản cuả medicine, nhưng nay đi sâu hơn nhiều). Nhưng "pathonanobiology"
cũng đang thay đổi nhanh chóng: chẳng hạn về trí nhớ của con người: memory
này giữ lại trong óc bằng cách nào: có thể vì thay đổi cuả electron hay
không : "pathoelectronic biology "!!!)
Chả khác gì memory của computers.
Lấy Tủy Xương -2-
Note: xin nói lại cho rõ: kim Jamshidi dài khoảng
12- 13 cm (và chỉ cần lấy được một mẫu biopsy tủy dài khoảng 1 cm cũng
đủ nhìn dưới microscope rồi). Còn kim để hút tủy ở sternum thì chỉ độ
5 cm.
Hồi xưa (1977-1979) các kim này dùng xong rồi đem
khử trùng, dùng lại. Nhưng từ khoảng 1980 trở đi, thì chỉ dùng một lần
rồi vất đi (disposable). Cách để làm phết tủy xương lên trên kính thì
mỗi đại học có lối riêng cuả họ, nhưng sau này tôi làm theo lối riêng
của tôi (sau khi học lối cuả 3 đại học khác nhau: Michigan, New York,
Ohio).
Phải nghĩ ra cách này vì lắm khi lấy tủy xuơng khẩn
cấp giữa đêm, nhà thương không có hematology technician đứng cạnh để làm
phết tủy xương cho mình (mà lúc đó mình đang mang bao tay vô trùng). Thành
ra phải nghĩ cách làm lấy môt mình. (Sở dĩ phải lấy tủy ngay tức thì vì
sau khi lấy tủy xong rồi, mới cho chỉ thị truyền máu trong những trường
hợp phải truyền máu khẩn cấp chẳng hạn) (Truyền máu rồi mới lấy tủy có
khi làm sai morphology cuả tủy). Y tá tại HKỳ thì hoàn toàn không được
huấn luyện về cách làm phết máu và phết tủy trên kính, cho nên họ không
giúp gì được .
Mà phải làm nhiều lần thì mới quen tay để mẫu tủy
có thể đọc được dưới kính hiển vi. Cho nên chính mình làm lấy thì vẫn
hơn, technician lắm khi không quen tay, cũng hỏng. Mà lấy tủy không dễ
như lấy máu, nếu "hỏng" một lần thì khó "trở lại"
lấy lần nữa.
Ở các nhà thương Hkỳ vì luât lệ, chỉ có các hematologists
(đã qua hematology fellowship) mới được phép lấy tủy (ít nhất là ở các
nhà thương vùng này thì như thế).
Bs Nguyễn Tài Mai, Chuyên Khoa Bệnh Máu và Ung
Thư
Theo Bs Nguyễn Tài Mai thì nếu quý
vị muốn phổ biến bài viết này, không cần xin phép tác giả. Nếu ai có câu
hỏi gì xin ghi lại bài viết và Bs Mai sẽ trả lời quý vị.
Xin ghi rõ nguồn Y Dược Ngày Nay, www.yduocngaynay.com
