Đọc Đếm Máu (số 2)
Bs Nguyễn Tài Mai

Kính chào qúy bạn cuối tuần : Hôm nay ta bắt đầu đọc máu
Y sĩ thường nhận đuợc kết quả về máu trong vài trường hợp chính :
(1) báo cáo in ra trên giấy gửi đến văn phòng, hoặc
(2) điện thoại do các phòng thí nghiệm gọi đến vì có một kết quả nào đó trong khi đếm máu qúa bất thường, và cần có sự chú ý của y sĩ ngay tức thì
(3) một y sĩ đồng nghiệp gọi telephone đến hỏi ý kiến về một đếm máu nào đó cuả bệnh nhân
Trong những truờng hợp đó, thì phải "nghi ngờ" cái đã, vì phải chắc chắn là kết quả đó có phải là do máu cuả chính bệnh nhân ấy hay không.
Theo kinh nghiệm riêng trong 25 năm qua, đã có mấy trường hợp về máu đỏ phòng thí nghiệm báo cáo nhầm lẫn. Chẳng hạn một trường hợp điển hình : gọi thỉnh vấn máu khẩn cấp vì Hematocrit cuả bnhân chỉ có 20% ; khi làm lại thì Hematocrit cuả bnhân này hoàn toàn bình thường (42%).
Việc đếm sai phiến huyết nhỏ (platelet), thường không phải lỗi cuả phòng thí nghiệm, mà chính vì lầm lỗi về kỹ thuật : "lỗi" thuờng nhất là vì phiến huyết nhỏ tụ lại (clumping) khi làm phết máu, hóa cho nên đọc sai. Cách nhanh nhất để biết phòng thí nghiệm có lỗi lầm hay không là xem xét bệnh sử cẩn thận: và phải tìm ra ngay những đếm máu trong tuần trước, tháng truớc, năm trước để so sánh. Nếu kết quả cho thấy đếm máu giảm quá đột ngột, thì rất đáng nghi ngờ ...Và chính y sĩ phải nhìn phết máu duới kính hiển vi để xác nhận: sẽ thấy phiến huyết nhỏ có tụ lại với nhau không, khiến cho đếm sai .
Lắm khi y sĩ không để ý : một báo cáo về máu cuả một bnhân khác đã đuợc thư ký xếp lộn (nhầm) vào hồ sơ mình đang xem. Vì thế cách tốt nhất (không những chỉ về máu mà thôi) là đọc lớn tiếng lên khi đối diện bệnh nhân, và họ sẽ chữa ngay khi nhận ra lầm lỗi:
"Bà B., xin bà kéo ghế đọc với tôi kết quả máu cuả bà làm tuần truớc: Đây này: phòng thí nghiệm mới gửi đến vài ngày qua, tôi đã liếc qua tối hôm truớc: máu cuả bà J.M.T, sinh ngày ..., 72 tuổi , tôi sẽ giải thích cho bà rõ kết quả thử nghiệm gan cuả bà, Alkaline Phosphatase là bao nhiêu, và theo ý tôi, có nghiã như thế này ...Tôi sẽ đề nghị mình sẽ làm CAT scan vì những lý do sau ..." Khi nói như thế, bệnh nhân (và chính mình) sẽ nhận ra lầm lỗi ngay. Khi đã rõ ràng là không có lầm lỗi gì, lúc ấy mới bắt đầu vào việc ... NTM
Đây không phải là chuyện nhỏ nhặt : có một trường hợp telephone do một y sĩ gọi đến yêu cầu thỉnh vấn về máu khẩn cấp vì bệnh nhân thiếu máu qúa nặng.
Trong báo cáo về hình thái cuả tế bào máu, đính kèm nhận xét cuả phòng thí nghiệm: "Có những tế bào máu trắng còn qúa trẻ -immature- có thể đây là ung thư máu"
Bác sĩ điều trị đã gọi bệnh nhân báo cho bà ta biết kết quả máu như trên, và "có thể có ung thư máu"
Bệnh nhân dĩ nhiên rất lo lắng, đến khu máu. Khu này chuẩn bị lấy tủy. Nhưng khi chuyên viên máu khám, thì thấy đây là lỗi cuả phòng thí nghiệm (máu cuả bnhân này, báo cáo cho bệnh nhân kia). Nếu không cẩn thận, cứ lấy tủy, rồi sau này mới biết là việc lấy tủy hoàn toàn không cần thiết: sẽ có thể rất lôi thôi với luật pháp.
Xin hẹn kỳ sau,
Đọc Đếm Máu (số 3)
Khi đọc một báo cáo về đếm máu toàn phần, việc đầu tiên là nhìn thoáng qua lượng tế bào máu trắng, tế bào máu đỏ, số lượng phiến huyết nhỏ.
Câu hỏi đầu tiên là thiếu máu có toàn bộ (pancytopenic) không: có nghiã là tất cả máu trắng, đỏ, phiến huyết đều giảm. Trường hợp này báo hiệu một suy hỏng có lẽ dính líu đến tủy xương, và là môt. điềm bất thường. Tuy rằng có thể đây chỉ là một cơ chế tủy xuơng đang bị đè nén (suppression) ở ngoại biên (peripheral) mà chính tủy xương vẫn còn nguyên vẹn (intact).
Vậy thì việc đầu tiên khi thấy pancytopenic (thiếu máu toàn diện) là nghĩ đến việc có cần lấy tủy xương hay không, để xem cơ chế bắt đầu từ tủy hay ngoại biên.
Trước khi nói đến việc lấy tủy, nên có ý niệm khái luợc về độ trầm trọng (seriousness) của thiếu máu toàn diện (pancytopenia). Vì nếu rất trầm trọng, thì phải lấy tủy ngay, không chần chờ gì được, vì đây có thể là ung thư máu đang mới bắt đầu. (tiếp) NTM
Đọc Đếm Máu (số 4)
Trong y khoa, việc quan thiết nhất luôn luôn là y sĩ có phải hành động ngay tức thì không, vì cũng như mọi ngành nghề khác, thời gian là yếu tố hàng đầu. Nói cách khác, cố phải tìm ra nguyên nhân và chữa trị một căn bệnh ngay lúc này, hay có thể chờ đợi ...
Yếu tố nào khiến y sĩ quyết định can thiệp tức thì, hay chờ đợi ... Mới nghe qua, thì câu hỏi có vẻ ngớ ngẩn, vì y khoa luôn luôn luôn trưc diện với đời sống con người: cái chết là câu trả lời cuối cùng cho y sĩ: bệnh nhân sống hay chết ...Nhưng đó cũng chỉ là tương đối, bệnh nhân chết lúc mười tám tuổi khác với bệnh nhân chết lúc chín mươi tuổi ...Y sĩ "giỏi" là người "kéo" đươc cái chết đó cho đến 90 tuổi, vì ai mà chả chết ...
Vậy thì trở lại câu hỏi : "mức độ trầm trọng (seriousness) cuả ...bệnh gan, bệnh máu, bệnh ung thư, bệnh phổi ..." Cái đó còn tùy, và tùy thuộc rất nhiều yếu tố:
(1) TUỔI cuả bệnh nhân: Y sĩ đươc dạy từ ngày đầu khi bước vào trại bệnh và 100% bệnh sử ở xứ này bắt đầu bằng câu : "bệnh nhân 67 tuổi caucasian, vào nhà thương vì ...". Thiếu máu ở một bnhân đàn bà 32 tuổi, còn có kinh nguyệt , khác hẳn thiếu máu ở môt. người đàn ông cũng 32 tuổi. Ở người đàn bà 32 tuổi thì nên đoán là thiếu sắt (vì chảy máu kinh nguyệt quá nhiều - menorrhagia), ở nguời đàn ông 32 tuổi, nếu MCV (mean corpuscular volume) (thể tích trung bình tb đỏ -TTTBD) thấp thì nên đoán là đang chảy máu dạ dày hay ruột, còn nếu TTTBD bình thuờng, thì không có cách gì giải thích ngay được: và có lẽ cần lấy tủy xương hoặc tìm các lý do tán máu (hemolytic anemia).
Nếu tán máu serum LDH (lactate dehydrogenase) phải tăng, serum haptoglobin phải giảm, bilirubin sẽ phải tăng ...
Nếu không thấy tán máu, thì phải đưa lý do suy hỏng tủy xương lên hàng đầu, hoặc do một thứ thuốc nào đó mà bệnh nhân đang uống. Lưu ý: Bệnh nhân ngày nay uống đủ thứ thuốc, dược thảo, thuốc nội điạ, thuốc nhập cảng, cho nên yêu cầu bnhân đem TẤT CẢ các thứ "thuốc" mà họ đang uống ...
(2) GIỐNG DÂN: Tại sao ngay câu đầu cuả bệnh sử đã phải nêu ngay "caucasian" "African American" "of Vietnamese origin": bởi vì bệnh đặc thù cuả từng nhóm dân : người Khmer chẳng hạn thường thấy Hemoglobin E làm cho họ thiếu máu, người da đen thì dĩ nhiên phải tìm Sickle cell anemia ..., người VN cũng có một số Thalassemias. Thalassemia thì MCV thường rất thấp (mà RBC - đếm tbđỏ - tăng) (xin lưu ý RBC, chứ không phải Hemoglobin hay Hematocrit).
(3) NHANH HAY CHẬM: Thiếu máu có thể xuất hiện đột ngột (rất nhanh - acute) hoặc từ từ (trì tính - chronic): Chính vì thế, cần hỏi bệnh sử rất cẩn thận, đòi cho xem tất cả những đếm máu trong vòng 10, 15 năm trước, tháng trước, tuần trước ... Nếu tháng trước bình thường mà bây giờ thiếu máu toàn diện (pancytopenic), bệnh nhân không uống thuốc gì, thì chỉ có viral (hiếm) hay ung thư máu (thường hơn), và phải lấy tủy xương tức thì ...
Còn chỉ thiếu máu đỏ, mà TTTBD (MCV- mean Corpuscular volume) BÌNH THƯỜNG: chắc phải là chảy máu trong đuờng tiêu hoá CẤP tính và khám hậu môn, hay thử phân có thể thấy có máu. Nếu thiếu máu đỏ trì tính, mà TTTBD (MCV-mean Corpuscular volume) THẤP: có lẽ thiếu sắt vì chảy máu kinh nguyệt qúa nhiều hay chảy máu ở đường tiêu hóa: nên đi tìm loét dạ dày hay ung thư ruột già (colorectal cancer)...
(4) BỆNH NHÂN THẤY máu trong phân: thường thường chảy máu trong đường tiêu hoá (dạ dày, ruột già - colon): bnhân thường không thấy máu trong phân (mỗi phút một giọt, vài ngày mất vài trăm phân khối máu): nếu thấy máu đỏ tươi trong phân (hematochezia): có lẽ là chảy máu từ ruột thẳng (trực tràng - rectum) hoặc trĩ (hemorrhoids). Có khi không thấy máu trong phân bằng mắt thường nhưng tìm ra máu trong phân bằng thử nghiệm (occult blood in stool)(OB/stool): báo hiệu cho biết có chảy máu. Nhưng OB/stool negative không có nghiã là không chảy máu: thử nghiệm này đã không "bắt được" việc bnhân đang chảy máu, vì lượng máu chảy quá thấp chẳng hạn - hoặc có lúc chảy rồi có lúc ngưng - intermittent. Cho nên mắt không thấy máu trong phân cũng không có nghiã gì lắm: đã nghi ngờ thì phải gửi đi soi ruột và dạ dày (bao tử)... Khi chảy máu ở đường tiêu hoá phiá trên (upper GI tract) (dạ dày, hoặc quãng đầu ruột non-duodenum) thì phân thường có màu bã cà phê (coffee ground) (melena).
Bệnh nhân thường hỏi: tôi bị đổ máu cam (chảy máu mũi): có lẽ việc này làm cho tôi thiếu máu. Không, chảy máu mũi hầu như chả bao giờ nặng đến nỗi làm cho người ta thiếu máu; nhưng nên nhớ: bệnh nhân nuốt máu xuống đường ruột: khiến cho test tìm máu trong phân (OB/stool) trở thành có chảy máu trong đường tiêu hoá nhưng test này dĩ nhiên là sai (falsely positive).
Còn bnhân ói ra máu (hematemesis) thì ngày nay hiếm nhưng có khi thấy trong phùi bao tử (hiatal hernia) (hiếm) hoặc chảy máu vì variceal bleeding (thường hơn) (ngày xưa thì hematemesis thường do loét bao tử hay duodenum). Khi bnhân nói là "ói" ra máu thì phải biết chắc là bnhân MỬA (vomit) ra máu (Hematemesis) hay thật sự máu này từ đường phổi (HO ra máu - Hemoptysis) (máu trong đờm - lưu ý: chữ trong dân gian: gọi đờm là "phlegm" - blood in phlegm). (còn tiếp)
Đọc Đếm Máu (4-a)
Chú thích: Về việc "(2) GIỐNG DÂN :
Tại sao ngay câu đầu cuả bệnh sử đã phải nêu ngay "caucasian", "African American" "of Vietnamese origin". Cách đây vài năm, một số tác giả và báo chí y khoa đã đề nghị bỏ việc viết hẳn "giống dân "ở đầu bệnh sử (vì tránh bị gán là kỳ thị chủng tộc). Tuy nhiên, hiện nay ở HKỳ, hoặc ít nhất là tại vùng này (Bắc và Đông Bắc HKỳ), các y sĩ vẫn thường viết rõ như vậy. Lý do chính là một số bệnh rất đặc thù ở một giống dân nào đó...Chẳng hạn H.pylori thường thấy ở người gốc Việt Nam hơn, trong khi đó hiếm thấy ở người caucasians.
NTM
Thưa, đây không phải chỉ là một vấn đề sensitive trong khi nói chuyện mà thôi mà còn dính líu đến rất nhiều chuyện nhiêu khê; có khi dính líu đến pháp luật cuả xứ này, vì thế cho nên phải dè dặt.
Chỉ xin thưa như sau:
Chẳng hạn về số cân nặng cuả bnhân, ngày nay ít y sĩ nào "dám" viết trên hồ sơ là bnhân "obese", và chỉ viết: bnhân nặng 315 lbs, rồi tùy người đọc hiểu sao thì hiểu. Các hồ sơ hồi 1975-1980 chẳng hạn thì chữ "obese" rất thuờng thấy trong bệnh sử. Cách đây độ vài năm, báo Boston Globe ngày 25 th 8, 2005 có đăng bài "Doctor targeted on lecture to patient - Weight warning draw complaint" chuyện xảy ra ở thành phố Rochester, New Hampshire (cách đây độ nửa giờ lái xe): một bác sĩ đã bị giới chức cấp bằng hành nghề tiểu bang chất vấn vì có sự than phiền cuả bnhân là ông ta bảo bà ta mập. (Dù rằng BS này đã viết thư xin lỗi bnhân khi biết rằng bà ta chạnh lòng). Điều đáng để ý là nếu y sĩ không còn có khả năng và thẩm quyền để bảo một người qúa kí rằng họ nên xuống kí đi - vì qúa nặng kí sẽ rất hại cho cơ thể - , thì trong xã hội, ai sẽ ở vị trí ấy (để bảo một "bệnh" nhân?).
Nói một cách khác, trách nhiệm ấy còn rơi vào một cá nhân nào khác trong xã hội? Một y sĩ chỉ thi hành trách nhiệm cuả họ vì họ đã được huấn luyện như thế tại các đại học, nay lại bị xã hội đưa ra đàn hạch; việc ấy đưa đến một câu hỏi rộng lớn hơn về xã hội ấy ... (ghi chú 1)
Một thí dụ thứ nhì :
Khi Ông Clinton còn làm tổng thống, một buổi sáng trong office của các y sĩ tại nhà thương, liếc qua tờ báo trên bàn có hàng chữ : "Y sĩ được lưu ý v/v phải có thông dịch viên" Bài báo có ý nói chính phủ lưu ý những y sĩ nhận thù lao do chính phủ trả (tức là nhận Medicare cho người già, và Medicaid cho người nghèo) phải theo đúng các chỉ thị cuả chính phủ liên bang: có nghiã phải tôn trọng quyền về ngôn ngữ cuả bnhân: tức là phải có thông dịch viên chính thức về ngôn ngữ đó tại office (đọc trong báo nào lâu qúa đã quên).
Anh bạn Endocrinologist ngồi trước mặt bảo: "theo chỉ thị thế quái nào được, tụi mình xem consultations dân từ khắp thế giới đổ đến, tiền đâu mà thuê mỗi giống dân lại thuê một interpreter (nhà thương là chuyện khác, họ có đủ tiền để thuê, chứ office tư làm sao có tiền).
Cho nên nói thì rất dễ, nhưng trên thực tế có lắm chuyện rất nhức đầu và không thể nào viết hết ra được - và lắm khi viết hoặc nói không cẩn thận có thể tai vạ sau này, vì có những khó khăn không lường trước được với luật pháp xứ này. "luật pháp xứ này"?, viết thêm ra chỉ khốn khổ ... vì không còn "common sense" (lý lẽ bình thuờng) nữa... luật lệ phản ảnh xã hội...
NTM
(ghi chú 1) : Một tác giả đã viết: "Kẻ độc tài sở hữu cái thân xác cuả bạn, đó là ông Vua; kẻ độc tài sở hữu cái linh hồn cuả bạn, đó là một giáo chủ; còn kẻ độc tài sở hữu cả thể xác lẫn linh hồn của bạn, đó chính là nhân dân" (dịch "Vua" thật ra trong bản chính là "Princes": vì thời trung cổ, tại Âu Châu các Princes bỏ tiền ra mộ lính đi đánh giặc cho mình - mercenaires - lính đánh mướn ) nhưng trong tiếng Việt, Thái tử hay Hoàng tử không mộ lính được cho nên dịch là Vua cho thông)....
Đọc đếm máu (5-6)
2:45 sáng thứ bảy 3 th 11, 2007. Ngoài trời lạnh, khoảng 40 độ F. Sẽ có bão và mưa gió suốt ngày hôm nay thứ bảy, suốt các tiểu bang đông bộ HKỳ, gió có thể lên đến 50 dặm /giờ ... Xin tiếp tục chuyện đếm máu:
Khi nhận được báo cáo máu, thì chỉ nhìn ngay 3 con số :
(1) HCT (Hematocrit - thể tích máu đỏ - TTMD)(hoặc HGB- Hemoglobin - trọng lượng sắc tố máu đỏ)
(2) WBC - White blood count - Tổng số tế bào máu trắng TBMT
(3) PLT (Platelet) Phiến huyết nhỏ .
Khi liếc qua thì sẽ thấy ngay :
(1) thiếu máu toàn diện (pancytopenia: PAN: toàn thể như Pan-America: toàn lục điạ Mỹ châu; CYTO-: tế bào, -PENIA: nghèo),
(2) hoặc chỉ thiếu một trong 3 loại tế bào máu riêng biệt mà thôi:
2a. thiếu tb máu trắng (Leukopenia ,LEUKO: màu trắng; PENIA),
2b. thiếu tb máu đỏ (Anemia: A, hoặc AN: không có , HAIMA: Máu),
2c. hoặc thiếu phiến huyết nhỏ (Thrombocytopenia: THROMBOS:cục máu,CYTO,PENIA)
Trước khi nói về "bất thường", thì phải nói "bình thuờng" (ghi chú 1): Các con số bình thường về máu:
(1) Tế bào máu trắng (TBMT) (WBC- e) (từ đây trở đi, viết tắt tiếng Anh - English - sẽ có chữ "- e" ở cuối): TBMT bình thuờng ở đàn ông hay đàn bà, thuờng ở khoảng 4800 - 10800 (bốn nghìn 800 - đến 10 nghìn 800 TBMT) trong một mm3 máu (ở Mỹ, sẽ chỉ viết tắt WBC: 4.8-10.8), dưới 4.8 thì coi là leukocytopenia, còn trên 10.8 thì gọi là leukocytosis (LEUKO-, CYTO-; OSIS) (OSIS thật sự từ -SIS: bệnh, chẳng hạn - asis, -esis, -iasis, -osis : -SIS: tiếng Hy lạp: trạng thái (state) , or condition, process, especially a morbid process (bệnh).
Như vậy LEUKOPENIA (-e) tức là TBMT dưới 4 nghìn 800. Thật sự ra, trong practice về máu, chỉ nên để ý khi TBMT (WBC-e) xuống dưới 4 nghìn (WBC < 4.0), và khi xuống dưới 2 nghìn (WBC <2.0) thì rất đáng để ý.
Leukopenia thường thấy nhất vì một viral illness hoặc do một autoimmune process, hoặc do ảnh huởng cuả thuốc nào đó mà bệnh nhân đang uống, chích. Vì vậy việc đầu tiên khi thấy leukopenia, là làm lại đếm máu trong vòng vài tuần, nếu là viral, thì tự nhiên TBMT sẽ trở lại bình thường, và nếu cần, lấy máu thử serum ANA (antinuclear antibody) và SED rate (sedimentation rate - độ lắng máu).
Serum ANA cũng có thể hơi tăng, nhưng chả có nghĩa gì cả, và Sed rate cũng có thể hơi tăng và cũng chả có nghĩa (non significant) gì cả - như thế thì thử mấy cái tests này để làm gì: để mà so sánh sau này. (Nhiều tests trong y khoa chỉ có mục đích để làm một cái "mốc" - a referral point - để sau này có thể so sánh đuợc - Không có "mốc" thì làm sao dựng được nhà?)
Thuốc b.nhân đang uống có thể gây ra leukopenia (-e), và dĩ nhiên muốn biết có phải thế hay không: bảo bnhân ngưng thuốc ấy (offending medication). Nhưng trên thực tế: nói dễ , làm khó : bnhân đang uống 10 thứ thuốc, gãi đầu gãi tai không biết thuốc 1 hay thuốc 10 làm leukopenia (hoặc thrombocytopenia v.v.): trường hợp này thì chỉ có cách là ngưng mỗi thứ thuốc chừng 2-3 tuần rồi đếm máu lại. B.nhân đang uống 10 thứ thuốc, thì có khi tốn vài tháng...Và có lắm bnhân "sống nhờ thuốc" không bỏ thuốc nào được cả - Trong trường hợp ấy, thì thay môt. thứ thuốc khác, trong môt. họ thuốc khác: để bnhân không đi vào phù phổi chẳng hạn, trong khi mình đi lùng lý do.
Sau khi đã loay hoay vài tháng tìm không ra nguyên do, thì nên nghĩ đến chuyện lấy tủy xương, gửi bnhân đến hematologist. Trong thời gian này, thì cứ 2 tuần đếm máu một lần, khi thấy máu giảm nhanh hơn mình dự đoán, thì phải lấy tủy ngay, không chần chờ gì được - vì có thể pancytopenia chỉ là điểm khởi đầu cuả aplastic anemia, hoặc bắt đầu cuả leukemia (mà sách cũ gọi là "aleukemic" leukemia: tức là ung thư máu mà số máu trắng lại GIẢM (A-leukemnic) chứ không tăng vọt như bình thuờng) (tại sao lại GIẢM mà không tăng: vì tủy xương đang bị ung thư máu tràn ngập quá nhanh chóng - infiltration of the bone marrow by leukemic cells -
Việc lấy tủy lúc đó trở thành cấp thiết, vì không rõ đươc là leukopenia (-e) đó nghĩa lành (benign) hay dữ (malignant); chỉ có tủy xương mới "nói" được .
Tuy thế có môt. điểm đáng lưu ý: có môt số nguời khoẻ mạnh, không bệnh tật gì, mà TBMT (WBC-e) cuả họ khá thấp (từ 2 – 3 nghìn/mm3). Những nguời này sẽ không tìm ra được tại sao họ thấp, ngay cả đã lấy cả tủy xương. Chính vì vậy , đối với những người này: bảo họ đi tìm đếm máu cũ: vẽ ra trên biểu đồ sẽ thấy TBMT đã thấp trong mấy năm quạ. Nhưng đây là những trường hợp rất nhức đầu: họ có thể bị một bệnh tiềm ẩn nào đó mà bây giờ chưa phát hiện, vậy thì tối thiểu phải xem họ có bị HIV (AIDS), Hepatitis B, C, autoimmune disease (lấy máu thử ANA antinuclear antibodies), hoặc spleen (lá lách) có lớn hay không (lymphoma) hoặc splenomegaly vì bệnh gan - cirrhosis - chai gan vì uống rượu, hoặc cryptogenic: CRYPTO- Ẩn dấu; GENNAN: tạo thành: "nguyên do không rõ":)(gọi là cryptogenmic, nhưng trong tương lai biết đâu sẽ là viral chẳng hạn)(và trong khi đi tìm bệnh gan, nên thử Ferritin: đi tìm Hemochromatosis: chứng thặng dư sắt). Còn có khi đó là Hairy Cell leukemia, mà lấy máu hoặc tủy làm Flow Cytometry có khi sẽ thấy.
Đó là nói tóm lược về TBMT (WBC -e), kỳ tới sẽ nói về máu đỏ TBMD (RBC- Red blood cells).
Một câu bnhân thường hỏi : đếm máu hoặc thử máu toàn diện có thể thấy ung thư đang tiềm ẩn không ? Thưa không: bnhân đang ung thư, đếm máu có thể vẫn hoàn toàn bình thường . Cho nên đếm máu không mà thôi, chả có thể "nói" được ... (NTM)
Ghi chú:
(1) Trước khi nói về "thiếu" hoặc "thừa" thì phải nhớ thuộc lòng các con số "bình thường".
(2) Trong sách vở, lý do cuả pancytopenia , leukopenia, anemia hay thrombocytopenia dài hang trang, từ những lý do (etiologies) thường thấy cho đến những lý do rất hiếm. Bài này chỉ nghiêng về khía cạnh thực hành, cho nên sẽ chỉ nhắc đến những lý do thường gặp phải trên trại bệnh. Trong một dịp khác, sẽ giới thiệu các sách máu căn bản hiện đang lưu dụng tại HKỳ cho các BS còn trong các chương trình huấn luyện, cũng như cho các chuyên viên máu. Ngoài ra, đối với các chuyên viên máu, thì sách giáo khoa về máu dĩ nhiên vẫn không đủ, và phải vào các báo chí về máu trên thế giới. Sẽ giới thiệu sau. Các báo chí này hoặc về Máu Toàn khoa, hoặc vào một nhánh cuả máu - chẳng hạn chỉ bàn về đông máu).
Đếm Máu - (6a)
Chào qúy bạn sáng chủ nhật 4 th 11, 2007: Sau cơn mưa hôm qua, hôm nay trời hửng sáng; đời hôm qua u tối, hôm nay lại màu hồng (xin lỗi, trời màu xanh - "Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt ") ... Trời ở vùng này thay đổi rất nhanh chóng cho nên đã có tục ngữ "Sky of New England" : hôm qua bão nay trời trong vắt: ("New England": tên gọi các tiểu bang Đông Bắc HKỳ: Maine, New Hampshire, Vermont, Massachusetts, Connecticut - dân ở vùng này có lối sống hơi khác các nơi khác: họ là gốc gác tạo lập xứ này).
Nay ta tiếp tục câu chuyện máu cuối tuần...
Bài truớc lại đánh máy sai: "sách cũ gọi là "aleukemic" leukemia : tức là ung thư máu mà số máu trắng lại GIẢM (A-leukemnic) chứ không tăng vọt như bình thường"
Xin đọc "GIẢM (A-leukemic) chứ không tăng vọt" (A- : không - leukemia: ung thư máu mà không nhìn ra là ung thư máu).
Thường thường thì trong leukemia (ung thư máu) bởi vì tăng sinh không kiểm soát được cuả tế bào máu (cũng như các ung thư khác: vú , phổi), các tế bào phải tăng rất nhanh chóng. Nhưng trong trường hợp ung thư máu, thì có khi đếm máu thấy xuống rất thấp: vì tủy xương đã bị ung thư tràn ngập: tế bào máu bình thường đang bị tế bào ung thư chiếm hết chỗ tại tủy xương. Thật sự ra thì cơ chế không đơn giản như vậy: vì ung thư đã bắt nguồn từ tế bào mầm (stem cell) của tủy, và cơ chế ung thư đã ngưng hẳn (shut off) ngay cả việc chế tạo tế bào máu bình thường. Trong trường hợp tủy hóa sợi (myelofibrosis) thì còn môt. cơ chế khác nữa, mà ta đoán rằng đang có sự sai hỏng trong môi trường sống ("environment") cuả tủy - tức là sự sai hỏng không dính líu gì đến chính tế bào máu. Sở dĩ có sự nghi ngờ như thế vì chẳng hạn ung thư não (brain tumors) không phải là ung thư cuả tế bào thần kinh (neurons), nhưng chỉ là ung thư của những tế bào "nâng đỡ" (support) các tế bào thần kinh. Những tế bào này hình sao (cho nên gọi là astrocytoma - ASTRO: ngôi sao). Vì thế theo các phân loại - classifications cũ trong pathology thì astrocytomas của não đươc. "chia" ra là 4 mức độ dữ (malignant): từ độ 1, 2 đến 3, 4. Mức độ dữ nhất - mức độ 3 hay 4: thì thường "đổi tên" là G.B.: Glioblastoma multiforme- bởi vì dưới kính viển vi, tế bào ung thư không còn giống nhau nữa mà hơi thiên hình vạn trạng : MULTI- FORME).
Vì thế trong myelofibrosis: thì khi lấy tủy xương rất khó: vì tủy đã hoá sợi, không hút tủy ra được nưã : y khoa ở Mỹ gọi là "dry tap". Khi thấy dry tap, thì một là y sĩ không biết cách lấy tủy, cho nên đâm sai chỗ, lấy tủy ra không được. Còn nếu kim đã đâm vào tủy mà vẫn không lấy tủy ra được thì chỉ có vài cơ chế: hoặc là myelofibrosis, hoặc là ung thư máu đã tràn ngập (packed marrow), hoặc là môt. loại ung thư nào đó (ung thư phổi, vú ..."solid tumors") đã thấm nhập hoàn toàn tủy xương). Thường chả có cái gì khác cả. Vì thế, trong tay lành nghề, đã lấy hàng nghìn tủy xương, mà thấy "dry tap", thì rất nguy ...
Trong trường hợp "không hút được" (dry tap) (tức là không hút - aspirate- được tủy thì vẫn sinh thiết được (biopsy được) tủy: và nhìn dưới kính hiển vi nhuộm bằng Hematoxylin Eosin (H&E) mà thôi thì phải thấy ngay ... Thường thường "dry tap" thì chả ai sống quá sáu tháng hoặc cứ thế phải truyền máu, đến khi tủy suy hỏng hẳn (bone marrow failure), cuối cũng cũng không cứu đuợc ...
Note: Trong y khoa có lắm chỗ vì y khoa hiện còn "bí", chả có cách nói nào hay hơn, thì phải đành dùng một chữ nào đó để mô tả ..."Tủy hoá sợi" "myelofibrosis" là một thí dụ điển hình: nói là hoá sợi vì ngày xưa nhìn duới kính hiển vi thấy sợi (và nhuộm màu đặc biệt - special stain - thấy sợi). Nhưng nói như thế trong bụng cũng không hoàn toàn đồng ý : vì ta biết rằng những bnhân này, đến giai đoạn cuối: có thể "biến chuyển" thành ung thư máu (đa số myelofibrosis: tủy "tàn" dần "kiệt quệ" dần rồi tủy chết) - Có một số ít b.nhân lại ngược lại : - bùng lên thành ung thư máu: tế bào máu tăng cao rất nhanh, trong vòng vài ngày). Vậy thì hoá sợi có thể chỉ là môt. phản ứng, chứ không phải đích thực là nguyên do... Nhưng không có chữ gì hay hơn, thì đành phải dùng trong lúc tạm thời, rồi đổi sau ... "Không có chữ gì hay hơn" hoặc "lối mòn ngõ cũ" thường xảy ra trong y khoa, xin coi bài sau sẽ rõ ...

Bs Nguyễn Tài Mai, Chuyên Khoa Bệnh Máu và Ung Thư

>>>back>>>