Đếm Máu số 7
Bác sĩ Nguyễn Tài Mai
Chào qúy bạn sáng chủ nhật 11 th 11, 2007.
Sáng nay, ra ngoài trời lúc 3:30 giờ sáng, nhiệt độ đã xuống đến 26 độ
F (dưới 0 độ C) ở vùng nàỵ - Đông Bắc HKỳ -, chỉ làm được những hoạt động
ngoài trời trong 6 tháng từ tháng 5 đến tháng 10. Còn từ tháng 11 trở
đi, tất cả đều tê cóng ...
Nhưng các hoạt động vẫn bình thường: có bão tuyết, xe vẫn chạy ngoài xa
lộ, và y sĩ thì 24 giờ một ngày 365 ngày một năm, bão hay không bão...
Tuy nhiên sự thay đổi trong trời đất nhắc nhở dân vùng này luôn luôn phải
chuẩn bị: bnhân bảo rằng khi họ còn ở Alaska, các xe hơi khẩn cấp đều
phải để máy nổ 24 giờ ... Và ở vùng này, đã phải xem xét xong máy thổi
tuyết, và chuẩn bị muối rải đường (cho tan đá) và cát (cho bám bánh xe)...
Nay trở lại chuyện đếm máu hàng tuần ... Đã nói chuyện đến đâu rồi nhỉ
... Tóm lại từ đầu : Khi nhận được đếm máu, thì chỉ cần liếc qua bốn con
số mà thôi:
(1) Số Tế Bào máu trắng (TBMT), số này bình thường ở
4.8 (tức là 4800/mm3 máu),
(2) số Thể tích máu đỏ (TTMD) Hematocrit (hay Hemoglobin
thì cũng thế thôi), số này ở đàn bà phải hơn 38 %, ở đàn ông hơn 42 %,
(3) số đếm phiến huyết nhỏ: số này nên hơn 150 (tức là
150nghìn platlets/mm3 máu).
(4) Còn một số thứ tư nên biết là Thể tích trung bình
Tế bào máu đỏ (TTTBMD) (MCV - mean corpuscular volume), số này áng chừng
ở 80-99, độ 90 là vừa, dưới 80 thì tế bào đỏ nhỏ quá (microcytic), còn
cao hơn 99 thì tế bào máu đỏ lớn quá. Mấy con số kia (RBC - Red Blood
cell, MCHC, RDW...) đọc làm gì cho mất thì giờ. Có bnhân chỉ vào mấy con
số này hỏi tại sao nó lại bất thường (abnormal, computer in lệch sang
môt. bên cho dễ thấy): chỉ bảo họ: ông bà chớ nên biết cho bận tâm, vất
nó vào sọt rác, nếu ông bà muốn biết thì làm buổi hẹn khác, ta mới có
thì giờ nói chuyện: ai có thì giờ đâu đếm trên đầu có bao nhiêu sợi tóc
đen, bao nhiêu tóc trắng...Có người muốn thắc mắc nói thế thì tại sao
người ta lại in ra ... Vâng, nó cũng quan trọng đấy, nhưng tôi muốn chỉ
cho ông bà trong 5 phút trở thành experts. Experts trên đời này cần gì
rị mọ, họ chỉ liếc qua là biết ngay, vì họ BIẾT LIẾC ở CHỖ nào ... Bây
giờ nói chuyện từng con số:
TBMT (Tế bào máu trắng- WBC White blood count), ở khoảng
4.8 (4 nghìn 800/mm3) đến 10.8 (10800/mm3). Khi dưới 4.8 thì gọi leucopenia
(thiếu TBMT), trên số đó thì gọi leukocytosis (thừa TBMT). Khi thiếu hay
thừa thì phải tách nó ra, xem thiếu cái gì, mà thừa cái gì. Tách nó ra
thì gọi là differential count (đếm phân biệt). Khi đếm phân biệt thì sẽ
thấy máu trắng có 5 loại tế bào máu trắng.
Nhìn một phết máu không nhuộm dưới kính hiển vi
ống dầu (phóng lớn 1000 lần) thì tế bào máu không có màu sắc gì, cho nên
phải nhuộm màu: nhuộm bằng màu acid hay màu kiềm (base): khi tế bào "ăn"
màu acid: mắt sẽ nhìn thấy màu đỏ, màu kiềm (base) cho ra xanh nuớc biển
rất đậm, gần như xanh đen (methylene blue). Còn cái anh nửa nạc nửa mỡ:
nhận cả hai phiá thì màu nó đứng giữa: hơi hồng hồng, hơi xanh xanh.Vì
thế khi đếm phân biệt tế bào máu trắng ta sẽ thấy 5 loại tế bào:
(1) lọai ăn màu đỏ - màu eosin - (tế bào nó kiềm
cho nên ăn màu acid, tức là "ăn" eosin): thì gọi là eosinophils
(eosin ; -philia: Greek: yêu, thích)
(2) lọai tế bào ăn màu kiềm - base- thì gọi là basophils
(3) lọai ăn màu cả hai phía thì gọi là neutrophils
(neutro: trung hoà, đứng giữa - philia)
(4) bây giờ hết mô tả được bằng màu rồi: thì thấy
nó có một nhân, gọi là "monocytes" (mono: một). Nói thế cũng
hơi gượng, vì lymphocytes cũng có một nhân ...
(5) và cuối cùng thấy nó cũng có một nhân, hồi xửa hồi
xưa đoán là từ hệ thống lymphatic (bạch huyết, lâm ba), cho nên gọi nó
là "lymphocytes".
Thật sự ra trước khi vụ HIV/AIDS bùng nổ (1982-1985) thì y khoa cũng không
rõ lymphocytes làm cái gì, chỉ biết mơ màng rằng nó có đóng một vai trò
quan trọng trong immune system. Và biết cũng không chắc, nói ra vẫn còn
luống cuống, vì dĩ nhiên là có nhiều studies chứng minh được rằng plasma
cells (những anh này - plasma cells hay plasmocytes - chỉ ở trong tủy
xuơng chứ không ra máu ngoại biên - Ung thư cuả plasma cell gọi là multiple
myeloma).
Vì thuở ban đầu cuả hematology (không xa đâu, cho đến 1990) chỉ "trông
mặt mà bắt hình dong" cho nên chỉ nhìn hình thái (morphology) và
màu sắc (nhuộm màu) để mà "bói" cho nên đến lúc ấy, có rất nhiều
lối nhuộm "histochemical stains" ra đời: chẳng hạn nhuộm Peroxidase,
nhuộm Periodic Acid Schiff (PAS), nhuộm LAP (Leukocyte Alkaline Phosphatase),
nhuộm Esterase ...
Cuộc đời trong lab lắm khi nhàm chán, cho nên lắm khi đặt tên màu cho
nó tươi: chặng hạn "màu đen Sudan " (Sudan Black B), "màu
xanh tươi nước Phổ" (Prussian Blue), hoặc "nhuộm sống"
(supraviatal stains): để nhuộm reticulocytes (tế bào mạng - nói chuyện
loại tế bào này sau).
Trong các loại nhuộm "sống" nhuộm chết này có loại nhuộm được
đặt tên cho vui cuộc đời: nhuộm tinh thể màu tím hoa cà (crystal violet)
(để nhuộm Heinz body).
Nay đó chỉ còn là huyền sử, chuyện của một thời
vang bóng, cuả "những ngày xa xưa ấy", những ngày thao trường
đầy mồ hôi và bụi cát ... nhắc lại để chặc lưỡi, để tiếc nuối...
Nhưng lịch sử cứ thế tiến, không chờ đợi ai, vì
nhu cầu cấp bách cuả bệnh HIV/AIDS hiện ra, flow cytometry, FISH đã dần
dần thay đổi toàn bộ hematology và toàn bộ medicine ... Chuyện ấy ta sẽ
nói sau, nó là chuyện dài cả một đời nguời ...
Xin hẹn kỳ sau
Bs Nguyễn Tài Mai, Chuyên Khoa Bệnh Máu và Ung Thư
New Copyright Rules: Theo Bs
Nguyễn Tài Mai thì nếu quý vị muốn phổ biến bài viết này, không cần phải
xin phép tác giả. Nếu ai có câu hỏi gì, xin ghi lại bài viết, và Bs Mai
sẽ trả lời quý vị.
Xin ghi rõ nguồn Y Dược Ngày Nay, www.yduocngaynay.com
