Bịnh
mất ngủ kinh niên
Bác sĩ Thái Minh Trung
Bịnh mất
ngủ có phổ biến hay không?
Bịnh mất ngủ xảy ra rất thường xuyên ở mọi lứa tuổi. Những thống kê cho
ta biết rằng có khoảng 1/3 dân chúng có triệu chứng giấc ngủ bị xáo trộn.
Khoảng chừng 9% tới 15% dân chúng than phiền có triệu chứng buồn ngủ và
mệt mỏi trong ngày vì thiếu ngủ. Thống kê bịnh nhân đi khám bác sĩ gia
đình cho thấy rằng có tới 50% bịnh nhân bị mất ngủ vì nhiều lý do khác
nhau. Tuy nhiên số bịnh nhân khai bịnh mất ngủ là nguyên nhân chính chỉ
có chừng 1%. Như thế người bịnh mất ngủ thì nhiều nhưng được trị liệu
đúng mức thì hiếm hoi. Sở dĩ như thế là vì người ta coi thường triệu chứng
mất ngủ và hiểu sai lầm rằng mất ngủ là chuyện bình thường ở xã hội hiện
đại. Người ta không hiểu rằng mất ngủ kinh niên sẽ là nguyên nhân dẫn
đến nhiều bịnh khác sau này.
Thường gặp ở những lứa tuổi nào?
Nguyên do mất (thiếu) ngủ ở trẻ vị thành niên là do học hành căng thẳng,
thức khuya vào mạng Internet để “chat” với bạn bè hoặc do lạm dụng xì
ke ma túy hay rượu chè. Mất ngủ ở tuổi trung niên do căng thẳng trong
sở làm, buồn phiền gia đình hay do bịnh tật và thuốc men gây ra. Phụ nữ
ở thời kỳ mãn kinh thường hay mất ngủ. Cũng có người bị mất ngủ vào thời
kỳ trước khi có kinh, những người đó thường hay bị chứng Pre-menstrual
Dysphoric disorder (cau có trước khi có kinh do xáo trộn Estrogen). Mất
ngủ ở người cao niên thường do cấu trúc giấc ngủ bị tuổi già thay đổi,
bị đau nhức, bị trầm cảm và bị bịnh lãng trí Alzheimer.
Phân loại bịnh mất ngủ như thế nào?
Bịnh mất ngủ được phân loại ra 3 nhóm. Mất ngủ ngắn hạn (transient insomnia)
xảy ra vài đêm trong tuần và sau đó bịnh nhân ngủ lại bình thường. Mất
ngủ từng chập (intermittent insomnia) cũng như mất ngủ ngắn hạn nhưng
xảy ra từng hồi. Mất ngũ kinh niên (chronic insomnia) là triệu chứng mất
ngủ hầu như xảy ra hàng đêm và kéo dài hơn một tháng. Bịnh mất ngủ còn
được phân loại thành bịnh mất ngủ chính (primary insomnia) và bịnh mất
ngủ phụ (secondary insomnia) cũng được gọi là bịnh mất ngủ kèm theo bịnh
khác (comorbid insomnia). Ngoài ra còn có những phân loại dựa trên thời
gian mà triệu chứng mất ngủ xảy ra. Mất ngủ đầu hôm (early insomnia):
bịnh nhân không vổ giấc ngủ được sau hơn 30 phút. Mất ngủ giữa hôm (middle
insomnia): bịnh nhân không giữ giấc ngủ được, ngủ không sâu, thường hay
thức nhiều chập trong đêm. Mất ngủ trễ (late insomnia): bịnh nhân thức
rất sớm và không ngủ trở lại được. Hiện nay, các khoa học gia không dựa
trên tổng số giờ ngủ để chẩn bịnh mất ngủ. Thí dụ như có người nào đó
ngủ một đêm chỉ cần 4 tới 5 tiếng mà thức dậy cảm thấy đã ngủ đủ, nguyên
ngày không mệt thì không mắc phải bịnh mất ngủ.
Cấu trúc của giấc ngủ như thế nào?
Muốn hiểu tại sao bịnh mất ngủ có tầm quan trọng ảnh hưởng
cuộc sống hàng ngày, ta thử tìm hiểu cấu trúc của giấc ngủ (sleep architecture).
Giấc ngủ được chia làm 2 phần chính là giấc ngủ REM và giấc ngủ non-REM.
REM viết tắt cho “Rapid Eyes Movements”. Giấc ngủ REM thường xảy ra khi
ta mơ, lúc đó mắt người ngủ đảo qua đảo lại như thể họ đang theo dõi một
diễn biến xảy ra trước mặt. Khi ta di vào giấc ngủ REM thì các bắp thịt
tay chân bị tê liệt không nhút nhích được. Sở dĩ thiên nhiên cấu tạo não
bộ ta như thế để bảo vệ giấc ngủ, không cho ta cử động khi nằm mơ thấy
những cảnh bạo động. Hầu hết những giấc mơ và ác mộng xảy ra vào giai
đoạn REM này. Giấc mơ giúp ta giải tỏa những căng thẳng tình cảm giúp
ta được thoải mái khi tỉnh giấc ngủ. Khi ta mất ngũ kinh niên thì những
ứ đọng của tình cảm căng thẳng sẽ dễ tạo ra những bịnh tâm thần như lo
âu quá độ (generalized anxiety disorder) hay bịnh trầm cảm (major depression).
Giấc ngủ non-REM thì được chia làm 4 giai đoạn (stage). Giai đoạn 1 và
2 là giấc ngủ nông cạn không tạo sự sản khoái được. Ðây là giai đoạn ta
mới ngủ, tuy mắt nhấm nhưng ta còn nghe biết hoàn cảnh chung quanh. Khi
đi vào giai đoạn 3 và 4 thì ta ngủ say hơn, nếu có ai gọi ta thức dậy
vào giai đoạn này thì phải đợi một thời gian sau ta mới thức tỉnh hoàn
toàn. Giai đoạn 3 và 4 hết sức cần thiết cho cơ thể tái tạo năng lực và
điều hòa các chất nội tiết (hormones) trong cơ thể ta.
Cấu trúc bình thường của giấc ngủ là người ngủ từ từ đi vào giai đoạn
1 đến 4 của Non-REM và sau đó kèm theo REM. Mỗi chu kỳ như vậy xảy ra
độ 90 đến 110 phút và lập đi lập lại 4 đến 6 lần mỗi đêm. Khi gần sáng
thì giấc ngủ non-Rem giảm và REM tăng lên để chuẩn bị cho cơ thể hoạt
động trong một ngày mới. Những gì làm xáo trộn chu kỳ giấc ngủ có thể
gây ra bịnh mất ngủ.
Những xáo trộn của cấu trúc giấc ngủ
Trẻ vị thành niên mới lớn do kích thích tố mất quân bình thường hay có
triệu chứng “ma đè”. Người ngủ nằm mơ thấy ác mộng lúc thức dậy người
không cựa quậy được nên rất sợ hãi tưởng như có ai đè nặng lên thân mình.
Thật ra lúc đó các bắp thịt bị tê liệt do giấc ngủ REM tạo ra. Khi thức
giấc quá nhanh thì bắp thịt chưa trở lại bình thường nên ta tưởng như
có mà đè. Ngược lại, ở một số bịnh tâm thần lo âu (anxiety disorders)
thì sự tê liệt đó đôi khi không xảy ra lúc bịnh nhân có ác mộng. Nhiều
bịnh nhân trong lúc có ác mộng quơ tay đánh hay đạp người ngủ chung với
mình. Một số người khác thì có mộng du. Mặc dù đang ngủ nhưng họ đi đứng,
ăn uống như người đang thức. Những hành động đó họ hoàn toàn không nhớ
khi tỉnh dậy. Trường hợp “ma đè” đa số tự nó hết, còn những trường hợp
còn lại cần phải được chữa trị.
Sau đây là những yếu tố làm xáo trộn cấu trúc giấc ngủ. Nói về phần tinh
thần thì lo âu là thủ phạm chính gây ra bịnh mất ngủ. Lo âu là danh từ
chung chỉ cho sự buồn phiền, hờn giận, ham muốn, nhớ nhung, tiếc rẻ...
mà người mất ngủ ôn lại trong đầu, chớ không hạn chế ở tình cảm lo lắng.
Những hóa chất như caffeine (trà, nước ngọt, cà phê), nicotine (hút thuốc
vào đêm), rượu, thuốc uống trị bịnh (như các loại thuốc chống nghẹt mũi,
thuốc giảm đau có chứa caffeine..) đều có thể gây ra bịnh mất ngủ. Người
thế gian cho rằng uống rượu để trị bịnh mất ngủ. Thật ra, uống rượu nhiều
làm xáo trộn cơ cấu giấc ngủ khiến người nghiện rượu không có giấc ngủ
sâu (giai đoạn 3 và 4). Khi ta không đi vào giấc ngủ sâu được thì sự bực
bội lo âu lại càng nhiều hơn, lâu ngày sẽ đưa đến các bịnh tâm thần như
trầm cảm (depression).
Ảnh hưởng của bịnh mất ngủ
Bịnh mất ngủ kinh niên gây nhiều ảnh hưởng không tốt đến cuộc sống xã
hội và gia đình. Nghiên cứu cho thấy những người mất ngủ có đời sống bị
giảm chất lượng. Họ thường gây ra tai nạn xe cộ hay tai nạn trong sở làm
vì phản ứng bị chậm lại và do sự thiếu chú ý. Tri thức người mất ngũ kinh
niên bị lu mờ, họ mất khả năng chăm chú lâu và trí nhớ bị yếu kém. Vì
thế khả năng học hành và làm việc của họ bị giảm rõ rệt. Những người này
thường hay nghỉ làm và hiệu suất công việc bị giới hạn. Họ đi bác sĩ nhiều
hơn, có nhiều triệu chứng đau nhức và khi bịnh thì lâu bình phục hơn vì
cơ thể thiếu những chất hồi phục tế bào, trong lúc độc tố thì nhiều hơn
người bình thường. Nói về quan hệ gia đình, người mất ngủ thường hay bị
căng thẳng, cau có, thiếu bình tĩnh, ít khi hài lòng và dễ lớn tiếng với
người thân và con cái, tạo nhiều căng thẳng trong đời sống gia đình.
Những công trình nghiên cứu gần đây cho ta biết rằng bịnh mất ngủ thường
đi đôi với những bịnh tâm thần lẫn thể xác. Trong 2 năm theo dõi bịnh
nhân, các bác sĩ đã nhận thấy rằng những bịnh sau đây thường hay đi đôi
với bịnh mất ngủ. Bịnh trầm cảm có khả năng odd ratio (OR) cao nhứt là
8.2, kế đó là bịnh suy nhược tim (congestive heart disease) với OR là
2.5, bịnh loét bao tử (OR = 1.8) và bịnh suy phổi (COPD) với OR = 1.5.
Ngoài ra, các khoa hoc gia tìm thấy rằng bịnh mất ngủ kinh niên làm thay
đổi hệ thống miễn nhiễm. Trong 24 giờ, chất Cortisol trong nước tiểu người
bị mất ngủ kinh niên có tỷ lệ thuận với thời gian mất ngủ. Chất Norepinephrine
cũng tăng theo tỷ lệ thuận ở những người không đi vào giấc ngủ sâu được
(giai đoạn 3 và 4). Những chất này ở liều lượng cao có thể gây ra nhiều
bịnh tật. Thêm nửa, chất kích thích tố sinh trưởng (Growth hormone) chỉ
được tìm thấy ỏ thiểu số (3/15) những người bị mất ngủ kinh niên. Chất
này cần thiết để phục hồi các tế bào. Một nghiên cứu khác nữa cho thấy
rằng chất Interleukin-6 và Tumor necrosis factor gia tăng làm cơ thể mệt
mỏi và cũng có thể tạo ra nhiều đau nhức. Nói tóm lại mất ngủ kinh niên
tạo ra nhiều độc tố trong cơ thể ta và làm giảm những chất giúp cơ thể
hồi phục.
Giấc ngủ và não bộ
Dân gian khi nói đến ngủ thì người ta thường nghĩ đến con mắt. Khi buồn
ngủ thì mí mắt nặng trĩu. Thật sự, không phải mắt mà chính não bộ đóng
vai trò rất quan trọng trong giấc ngủ. Trong não bộ ta có một nhóm tế
bào thần kinh gọi là Suprachiasmatic nucleus (SCN) điều khiển nhịp điệu
của thức và ngủ, còn gọi là nhịp Circadian (Circadian rhythm). Nhịp thức
ngủ này liên hệ đến cường độ ánh sáng bên ngoài, nó là một dạng đồng hồ
sinh học. Khi trời sáng thì SCN tiết ra ít chất Melatonin, khi chiều tối
thì Melatonin được tiết ra nhiều hơn. Chất này giúp ta đi vào giấc ngủ
dễ dàng bằng cách giảm cyclic AMP (cAMP). Khi cAMP ít đi thì sự hoạt động
cơ thể giảm xuống và chậm lại khiến ta ngủ dễ hơn. Khoảng 9- 10 giờ tối
là lúc Melatonin tiết ra nhiều nhứt tạo nên sức tải tối đa của giấc ngủ
(maximum sleep load). Nếu ta gượng lại giấc ngủ làm công việc nào đó cho
đến khuya, càng gần sáng thì sức tải giấc ngủ càng giảm và ta càng khó
ngủ. Thức trễ một thời gian lâu, ta sẽ làm xáo trộn dồng hồ sinh học trong
cơ thể và tạo ra bịnh mất ngủ. (Xem hình 1)
Trị liệu
Bịnh mất ngủ kinh niên được trị liệu như thế nào? Tốt nhứt là chúng ta
nên tránh những thói quen làm xáo trộn giấc ngủ. Như cổ nhân nói: ngừa
bịnh hơn là chữa bịnh. Ở đa số bịnh nhân nguồn gốc của bịnh mất ngũ kinh
niên xảy ra cả chục năm trước đó. “Nhẹ gánh lo âu” là phương thuốc hữu
hiệu nhứt tránh được bịnh mất ngủ. Khi ta tạo thói quen nằm trên giường
để đầu óc suy nghĩ lăng xăng thì sớm muộn gì bịnh mất ngủ sẽ thăm viếng
ta. Lý do là tuổi càng chồng chất thì những kỷ niệm u sầu không như ý
muốn sẽ nhiều hơn là kỷ niệm vui. Cái đặc trưng của lo âu là kỷ niệm vui
thì lại dễ quên còn kỷ niệm buồn thì rất khó quên. Vì thế, ngay lúc còn
trẻ nếu ta không tập những phương pháp giúp cho tinh thần tỉnh lặng thì
hậu quả mất ngủ và bịnh tật sẽ rất dễ xảy ra khi ta già đi. Khi lo âu
trước khi ngủ, não bộ ta sẽ phát ra những làn sóng nhanh dạng beta những
dạng sóng này ngăn cảng não bộ đi vào giấc ngủ sâu. Khi ta ngủ sâu (giai
đoạn 3 và 4) thì não bộ phát ra làn sóng chậm delta và theta.
Ta nên tránh những chất kích thích trước khi đi ngủ. Thói quen uống rượu,
uống cà phê hay hút thuốc vào ban đêm xảy ra rất nhiều ở đàn ông Á Châu
khi họ gặp phải những chuyện căng thẳng trong cuộc sống. Họ không biết
rằng những thói quen đó sẽ tạo nên bịnh mất ngủ. Mất ngủ kinh niên sẽ
mở cửa cho nhiều bịnh tật vào cơ thể sau này. Chưa kể nghiện rượu và nghiện
thuốc lá chính nó là một nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sức khỏe cơ thể và
sức khỏe sinh sản. Những nghiên cứu cho thấy rượu và thuốc lá có những
ảnh hưởng không tốt đến chất lượng và số lượng tinh trùng ở nam giới.
Ngoài ra còn ảnh hưởng không tốt lên sức khỏe bào thai nếu người phụ nữ
hút thuốc và uống rượu trong lúc có thai. Mặc dù uống rượu và hút thuốc
tạo ra những sảng khoái nhứt thời nhưng về lâu sẽ có tác hại đáng kể đến
sức khỏe và gây ra nhiều căng thẳng khác. Cách tốt nhứt trị căng thẳng
là tham khảo ý kiến với người thân và học những phương pháp thư giãn như
yoga, tai chi hay thể thao.
Sinh viên học sinh thì cần phải ngủ có giờ giấc. Tốt nhứt là ngủ trước
10 giờ đêm. Thức đêm lâu dài sẽ ảnh hưởng xấu đến sức khỏe và làm xáo
trộn đồng hồ sinh học trong não bộ. Thời xưa khi chưa có đèn điện thì
con người sống gần gũi với nhịp điệu của đồng hồ sinh học hơn. Sau này,
khi xã hội tiến bộ, tạo ra nhiều sản phẩm như TV, internet có khả năng
gián tiếp làm xáo trộn đồng hồ sinh học. Chơi những game bạo động vào
tối cũng có khả năng kích thích não bộ làm cho khó ngủ. Thống kê cho thấy
trẻ em thời nay bị thiếu ngủ kinh niên. Nghiên cứu gần đây cho thấy rằng
trẻ em thiếu ngủ kinh niên sẽ dễ bị bịnh béo phì và tiểu đường. Nếu ai
sẵn có tánh lo âu thì không nên xem tin tức truyền hình trước khi đi ngủ.
Những cảnh thiên tai, bạo động, chiến tranh sẽ kích thích não bộ và có
khả năng làm xáo trộn giấc ngủ. Ngoài ra, các em cần tránh rượu chè và
lạm dụng chất kích thích. Những năm đại học là những năm mà các em dễ
bị xáo trộn giấc ngủ nhứt vì các em không còn sống trong khuôn khổ gia
đình nữa. Cũng nên biết rằng một số lớn các bịnh tâm thần đều xảy ra ở
lứa tuổi đôi mươi. Nếu thiếu ngủ và căng thẳng kinh niên thì dễ mở cửa
cho bịnh vào.
Khi bị mất ngủ kinh niên và khi tập luyện những cách tự nhiên để giúp
giấc ngủ không thành công thì bịnh nhân nên đi khám bác sĩ để được điều
trị bằng thuốc. Hiện nay có nhiều loại thuốc trị mất ngủ. Nếu mất ngủ
đơn thuần thì có thể dùng các loại thuốc trong nhóm benzodiazepine (Temazepam,
Flurazepam...), nhóm non-benzo (Zolpidem, Zaleplon, Zopiclone). Nhóm thứ
nhì được thông dụng hơn vì không gây nghiện thuốc và lờn thuốc. Thuốc
ở trong cơ thể ngắn hạn nên không gây mệt mỏi khi thức dậy. Ở người lớn
tuổi, nhịp Circadian bị xáo trộn, thức khuya ngủ ban ngày còn được trị
bằng Melatonin hay Ramelteon. Nếu bịnh mất ngủ do trầm cảm hay lo âu quá
độ thì cần phải uống các loại thuốc nhóm SSRI (Fluoxetine, Paroxetine...).
Một vài loại thuốc trầm cảm có phản ứng phụ là giúp giấc ngủ được thường
dùng là Trazodone, Mirtazapine và Elavil.
Tóm lại, bịnh mất ngủ xảy ra ở mọi lứa tuổi. Khi bị mất ngủ ngắn hạn,
chúng ta cần tìm cách để có giấc ngủ bình thường trở lại. Khi mất ngủ
trở thành kinh niên thì nó trở thành một căn bịnh và quan trọng hơn nữa
là bịnh mất ngủ sẽ mở cửa cho rất nhiều những bịnh khác xâm chiếm cơ thể
và tinh thần của quý vị. Nếu quý vị bị bịnh mất ngủ kinh niên thì nên
tham khảo với bác sĩ gia đình để được trị liệu cho đúng mức.
Bs Thái Minh Trung,
Associate Professor, Department of Psychiatry,
University of California, Irvine Medical School, California
