Hội
chứng rối loạn tiêu hóa (Irritable Bowel Syndrome - IBS hoặc Spastic Colon)
là gì?
Bùi Xuân Dương, MD, Chuyên
Khoa Bệnh Gan, Bao Tử, và Ðường Ruột
Đây là một hội chứng gây ra bởi sự co thắt không đều của các cơ vòng trong
hệ thống tiêu hóa (Spastic Colon), đưa đến đau bụng và thay đổi vấn đề
đại tiện, chẳng hạn ngày bón ngày tiêu chảy. Đặc điểm của tình trạng này
là, tất cả cơ quan trong hệ thống tiêu hóa đều “có vẻ” lành lặn, không
bị viêm hoặc hư hỏng, “sứt mẻ” như trong trường hợp ung thư, nhiễm trùng,
viêm đỏ v.v. Vì thế, đây không phải là một căn bệnh (not a disease) đưa
đến tử vong mà “chỉ” là một hội chứng (syndrome) tuy khó chịu, nhưng hoàn
toàn không nguy hiểm đến tính mạng (Irritable Bowel Syndrome viết tắc
là IBS).
Ai có thể bị IBS?
Đây là một hội chứng rất thông thường, mà gần như ai cũng có thể bị. Tuy
nhiên, phụ nữ dễ bị hơn quý ông, và người da trắng dễ bị hơn người Á và
Phi Châu. Theo một thống kê đăng tải vào cuối năm 1993, gần 20% công dân
Hoa Kỳ mang những triệu chứng của IBS. Và như thế, trên nước Mỹ, người
ta chi khoảng 8 triệu Mỹ kim hàng năm để định và trị “căn bệnh” khó chịu
này. Vì IBS không gây ra bởi những hư hỏng thể xác của hệ thống tiêu hóa,
người ta tin rằng một số bệnh nhân “yếu đuối” về mặt tinh thần dễ mắc
bệnh này hơn. Người ta cũng nhận thấy những người bị hành hạ về thể xác
cũng như những nạn nhân của xách nhiễu tình dục khi còn bè cũng dễ bị
IBS hơn những người lớn lên trong một hoàn cảnh bình thường. Ngay cả những
biến cố, tai họa xảy ra trong thời thơ ấu cũng có thể đưa đến chứng rối
loạn tiêu hóa.
Triệu chứng của IBS
Hội chứng thường bắt đầu từ lứa tuổi dậy thì hoặc tuổi
mới trưởng thành, kéo dài hơn 3 tháng và tái phát nhiều lần với những
cơn đau bụng kèm theo sự thay đổi về vấn đề đại tiện.
a) Thay đổi vấn đề đại tiện
“Bệnh” phát triển chậm chạp nhưng mỗi ngày một trầm trọng hơn. với những
thay đổi đại tiện rõ ràng hơn. Bệnh nhân không còn đi cầu một cách đều
hòa như xưa nữa. Thay vào đó họ bị hành hạ bởi những cơn đau bụng song
song với những chu kỳ ngày-bón-ngày-tiêu-chảy. Tùy theo từng cá nhân,
họ có thể có khuynh hướng bón nhiều hơn tiêu chảy hoặc ngược lại.
Bệnh nhân IBS với khuynh hướng dễ bị bón có thể chỉ đi đại tiện một lần
trong nhiều ngày đến nhiều tuần lễ, xen vào đó bởi những cơn tiêu chảy
ngắn ngủi. Phân có thể được diễn tả như “cứng như gỗ” hoặc “nhỏ như cọng
rau”, nên bệnh nhân phải uống thuốc sổ hoặc dùng thuốc bơm hậu môn một
cách thường xuyên hơn. Những cơn đau bụng có thể mỗi ngày một nặng hơn,
và bệnh nhân lúc nào cũng cảm thấy buồn cầu. Nhưng khi rặn thì không ra
phân.
Mặt khác, bệnh nhân IBS với khuynh hướng dễ bị tiêu chảy, thường đi đại
tiện nhiều lần trong ngày, tuy nhiên mỗi lần chỉ một ít phân lỏng mà thôi.
Ban đầu bệnh chỉ nhẹ nhàng nhưng lâu dần có thể biến thành những cơn đau
bụng buồn cầu cực kỳ khó chịu và khẩn trương. Bệnh nhân như người bị “Tào
Tháo đuổi”, hậu môn cứ đau quặn từng cơn, nhất là vào sáng sớm hoặc sau
mỗi bữa ăn. Mỗi ngày họ có thể phải đi cầu từ 4 đến 5 lần. Phân đầu tiên
còn thành khuông nhưng trở nên mềm, nhão rồi lỏng hơn sau mỗi lần đại
tiện. Phân đôi lúc pha lẫn với hơi, nên có thể bị “bắn tung tóe” một cách
rất khó chịu. Những cơn đau bụng có thể thuyên giảm đôi chút sau mỗi lần
đại tiện, nhưng chẳng bao lâu bệnh lại tái phát với như cơn đau quặn từng
hồi. Bệnh có thể nặng đến nỗi bệnh nhân không dám đi ra đường vì phải
“ôm” cái nhà cầu “cho chắc ăn”.
b) Đau bụng
Những cơn đau bụng có thể thay đổi tùy theo cá nhân và được diễn tả như
đau sơ sơ, nhè nhẹ, lâm râm, đau quặn từng cơn, nặng bụng, xình bụng,
đau son sót, đau ran rát, đau như “dao cắt”, đau liên tục, đau nhè nhẹ
suốt ngày với từng cơn co thắt thường xuyên. Bệnh nhân thường hay đau
bụng dưới bên tay trái, nhưng họ cũng có thể bị đau ở nhiều chỗ khác nhau.
Đau cùng một lúc, hoặc mỗi ngày đau một chỗ khác nhau. Họ cũng có thể
bị đau toàn bụng chứ không nhất thiết đau ở một vị trí nào nhất định.
Trong một vài trường hợp hiếm hoi, cơn đau có thể lang ra sau lưng.
Một trong những đặc điểm đáng kể là trong một số bệnh nhân, những cơn
đau ở bụng trên bên phải (right upper quadrant) xẩy ra thường xuyên hơn
trong lúc họ đang đi đứng. Cơn đau giảm dần hoặc chuyển xuống bụng dưới
khi họ đi nằm hoặc nằm “chổng mông”. Đây là trường hợp khi hơi bên trong
ruột gìa di chuyển tùy theo tư thế của bệnh nhân. Khi đứng, chất gas “chạy”
lên bụng trên bên trái. Khi nằm hơi sẽ đi xuống dưới hậu môn rồi ra ngoài.
Hơi làm nở giãn thành ruột gìa gây ra đau đớn khó chịu. Vì thế, khi đi
trung tiện (nôm na là đánh rắm) bệnh nhân có thể sẽ thoải mái hơn.
Một số bệnh nhân có thể bị đau hậu môn, với những cơn co thắt cực kỳ khó
chịu. Một điểm khác cực kỳ quan trọng là triệu chứng của IBS gần như không
bao giờ đánh thức bệnh nhân trong khi họ đang ngủ. Nếu trường hợp này
xẩy ra, Quý vị nên đi bác sĩ của mình càng sớm càng tốt.
c) Đầy hơi
Tuy đầy hơi, xình bụng có thể đưa đến những triệu chứng kể trên, bệnh
nhân IBS có thể “chỉ” cảm thấy khó chịu với “cái bụng căng to như cái
trống”. Họ có thể cứ phải ợ hơi liên tục hoặc “đánh rắm” liên miên. Bụng
thường rất thon nhỏ vào buổi sáng khi họ mới thức dậy, rồi trở nên to
dần dần. Bụng dưới cứ lớn dần như người đang có bầu. Ngoài ra, một số
bệnh nhân cũng có thể có những triệu chứng của bệnh đau bao tử, với những
cơn ợ chua, đắng hoặc hôi miệng, buồn nôn, ói mửa v.v.
Vì hội chứng của rối loạn tiêu hóa có thể bị ảnh hưởng trực tiếp từ vấn
đề tâm lý và tinh thần, những triệu chứng kể trên có thể thường xuyên
hơn khi bệnh nhân vì một hoàn cảnh hoặc điều kiện khó khăn nào đó trở
nên buồn phiền, chán nản hoặc u sầu. Ngay cả trong một số phụ nữ, những
triệu chứng của IBS trở nên rõ rệt hơn theo từng chu kỳ kinh nguyệt của
họ.
Cách định bệnh
Vì IBS có cùng những triệu chứng của những căn bệnh hiểm nghèo hơn, đáng
kể nhất là các loại ung thư (nhất là ung thư đường ruột), hoặc các bệnh
khác nhau liên quan đến hệ thống tiêu hóa như bệnh đau bao tử, bệnh nhiễm
trùng, viêm đại tràng v.v., bệnh nhân sẽ được đi khám nghiệm qua nhiều
phương thức khác nhau. Tùy theo điều kiện và hoàn cảnh của mỗi cá nhân,
bệnh nhân sẽ trải qua một số thử nghiệm khác nhau.
Sau đây là những điều Quý vị nên biết. Nếu tự nhiên bị biếng ăn, mất ngủ,
bị xuống ký lô, bị nóng sốt, bị đi cầu ra máu, bị mất quá nhiều nước,
hoặc cơ thể trở nên khác thường một cách kỳ lạ vô nguyên cớ, nhất là ở
những người lớn tuổi, có lẽ đây không phải là những triệu chứng của hội
chứng rối loạn tiêu hóa. Những bệnh nhân này, nên đi bác sĩ càng sớm càng
tốt.
Cách chữa trị
Theo định nghĩa, IBS chỉ được mệnh danh một khi những căn bệnh hiểm nghèo
kể trên đã được loại bỏ. Vì thế, trên lý thuyết, nếu một bệnh nhân IBS
bị “bỏ rơi” và không được chữa trị, họ cũng chẳng sao. Trừ khi, vì “chán
đời” họ “mua chai thuốc chuột về nhà uống chơi”.
Sau đây là tóm tắt của một vài phương thức trị bệnh chính:
Thay đổi cách thức ăn uống: Tuy một số thức
ăn nước uống có thể tăng thêm hoặc thuyên giảm những triệu chứng của IBS
trong một số bệnh nhân, điều này khó có thể chứng minh một cách cụ thể.
Tiếc thay, một số bệnh nhân, vì quá sợ hãi, nên có thể nhịn ăn một cách
quá đáng, không cần thiết. Tôi thường chỉ khuyên bệnh nhân IBS nên tránh
những thức ăn có thể gây ra qua nhiều chất gas, chẳng hạn như một số các
loại rau quả khác nhau. Nói một cách tổng quát, họ cũng nên kiêng cữ uống
quá nhiều cáfè cũng như uống sữa. Cả hai thức uống này đều có thể gây
ra tiêu chảy hoặc xình bụng, đầy hơi.
“Ăn nhiều rau, Uống nhiều nước!”. Điều nói
thì dễ làm thì khó. Nhất là nhiều loại rau khác nhau có thể tạo ra nhiều
chất gas trong ruột già. Quý vị nên ăn thử nhiều loại rau khác nhau, để
xem cơ thể có thể “tiêu hóa” được loại nào. Nếu cần nên uống thêm các
loại fiber (chất sơ) bày bán trên thị trường như Metamucil, Konsyl, LA
Formula, Citrucel, FiberCon, Benefiber v.v. Nên tránh nhai kẹo chewing
gum, hoặc uống nước ngọt có gas.
Tập thể dục đều đặn có thể giúp cho cơ thể
nói chung và hệ thống tiêu hóa nói riêng được hoặt động một cách đắc lực
hơn.
Thuốc men: Tùy theo từng cá nhân, người bác
sĩ của Quý vị có thể sẽ phải chữa trị bằng nhiều loại thuốc men khác nhau.
Tuy nhiên trong trường hợp IBS, thuốc men chỉ nên đóng một vai trò phụ
trong việc chữa trị mà thôi. Nếu dùng chỉ nên dùng khi thật cần, và càng
dùng ít chừng nào, càng tốt chừng nấy.
Tóm lại:
Vì hội chứng tiêu hóa là một bệnh “tâm lý” (nhưng không phải
bệnh tâm thần hoặc bệnh điên), sự thành công trong việc chữa trị ảnh hưởng
trực tiếp đến mối tương quan đồng nhất và chặt chẽ giữa bệnh nhân và bác
sĩ. Sự trấn an, khuyến khích và giải thích tỉ mỉ về bệnh lý từ người y
sĩ song song với một số phương thức trị liệu khác nhau thích ứng cho mỗi
một cá nhân sẽ là một trong những điều kiện tiên quyết trong việc chữa
trị bệnh nhân với hội chứng rối loạn tiêu hóa. Vì thế, ngoài “phước chủ,
lộc thầy”, lòng kiên nhẫn và sự cố gắng của bệnh nhân cũng đóng một vai
trò không kém quan trọng. Họ cần phải biết cách “tự chủ” lại cơ thể của
họ, và “bắt” hệ thống tiêu hóa của họ phải “phục tòng” sự điều khiển của
họ. (Nói thì dễ, làm thì khó)
Như viết ở trên, tuy bệnh không nguy hiểm đến tính mạng, nhưng “bệnh”
rất khó chữa trị. Người y sĩ, hơn bao giờ hết, sẽ phải đóng một vai trò
của một nhà tâm lý học, “dìu dắt” bệnh nhân vượt qua những khó khăn của
cuộc sống, tránh né, đề phòng hoặc hướng dẫn những phương thức thích ứng
với những trường hợp căn thẳng (stressfull situations). Có như thế bệnh
mới có thể thuyên giảm được.
Bs Bùi Xuân Dương, Chuyên Khoa Bệnh Gan, Bao Tử
và Đường Ruột
Xin ghi rõ nguồn Y Dược Ngày Nay:
www.yduocngaynay.com
