Điếc
và Trợ Thính Cụ
Bác sĩ Nguyễn Ý Dức (Câu
Chuyện Thầy Lang)
Ngoài khả năng thu nhận âm thanh, thính giác còn có vai
trò quan trọng trong việc trao đổi liên lạc thông tin giữa người với người
cũng như giúp tâm hồn thư giãn khi nghe những lời nói dịu hiền hoặc những
nhạc điệu nhẹ nhàng, thoải mái.
Thính giác hoạt động thường xuyên, khi ngủ cũng như thức. Một tiếng động
nhẹ ban đêm cũng làm ta thức giấc. Một âm thanh xa vời cũng lọt vào tai
dù ta có tập trung vào công việc đang làm.
Nhiều người thường không để ý tới giá trị của thính giác cho tới khi không
nghe được nữa thì mới ý thức điếc là một tai họa. Nạn nhân rơi vào tình
trạng cô đơn, ngơ ngác không biết diễn tiến sự việc xảy ra ở chung quanh.
Có người bị trầm cảm, buồn phiền thấy mình như bị đặt ra ngoài sinh hoạt
của gia đình, xã hội.
Nhưng cũng có người, bịt tai chẳng thèm nghe những điều thị phi gossip,
cho đỡ bận tâm. Hoặc “điếc không sợ súng”, tỉnh bơ việc mình mình làm,
chẳng cần để ý tới công luận.
Trước khi nói tới điếc và máy trợ thính, xin nhắc qua về cơ quan thính
giác và nguyên nhân gây ra điếc.
Cơ quan thính giác
Cơ quan thính giác hoặc tai có ba phần chính: tai ngoài, tai giữa và tai
trong.
1-Tai ngoài - Tai ngoài giống như một ống loa, mở rộng
để đón nhận âm thanh, tiếng động, đưa vào trong tai.
Màng nhĩ phân cách tai ngoài với tai trong. Khi được kích thích, màng
nhĩ rung động và chuyển âm thanh vào tai trong.
Một âm thanh hoặc áp suất mạnh có thể làm màng nhĩ rách và đưa đến mất
thính giác. Màng nhĩ rách, nước hoặc vi khuẩn ở tai ngoài có thể làm tai
giữa bị bệnh nhiễm. Vì thế khi bơi lội nên phòng tránh nước vào tai với
cục bông gòn có tẩm sáp không thấm nước.
Ống tai ngoài cũng có chất dầu nhờn gọi là ráy tai, mà khi nhiều, có thể
cản trở sự dẫn truyền âm thanh. Thường thì ráy tai tự nhiên tiêu tan.
Nếu ráy tai lấp kín, nên nhờ bác sĩ lấy ra để tránh tổn thương màng nhĩ.
Nhiều người có thói quen dùng tăm quấn bông gòn để ngoáy ngoáy, chùi chùi
lỗ tai, lấy làm thích thú lắm. Nhưng làm như vậy nhiều khi lại đẩy ráy
sâu vào trong tai. Chỉ cần lau ống tai hàng ngày bằng khăn mặt cũng đủ
sạch rồi.
2-Tai giữa - Tai giữa thông với cuống họng qua ống Eustache.
Vì thế khi cuống họng nhiễm độc thì tai giữa cũng bị lây và thính giác
có thể tạm thời gián đoạn.
Tai giữa có ba miếng xương nhỏ nối tiếp với nhau để chuyển âm thanh vào
các giây thần kinh. Các xương này rất dễ bị hư gẫy khi sọ bị chấn thương
hoặc nhiễm trùng, gây ra mất thính giác. Xương bị chấn thương có thể điều
trị bằng giải phẫu.
3-Tai trong - Tai trong chứa bộ phận quan trọng nhất
của thính giác là các sợi tóc với các dây thần kinh tiếp nhận âm thanh
và điều hòa sự thăng bằng của cơ thể.
Tai trong được bao che bởi một hệ thống xương rất kiên cố, chỉ hư hao
khi xương sọ bị chấn thương nặng. Tuy nhiên, với các tiếng động liên tục
và mạnh, như tiếng động cơ máy bay, tiếng súng lớn, tiếng nhạc khí rock,
các dây thần kinh thính giác có thể bị suy yếu dần và đưa tới mất thính
giác. Sự mất này không chữa được, dù bằng giải phẫu hay dược liệu tân
tiến.
Sự nghe xẩy ra khi những làn sóng của âm thanh tiếp cận với các cấu trúc
ở trong tai. Tai sẽ chuyển sóng này ra các tín hiệu thần kinh, nhờ đó
não bộ có thể nhận biết là âm thanh.
Sóng âm thanh vào tai ngoài, gây rung động màng nhĩ. Màng nhĩ và ba xương
nhỏ ở tai trong khuếch đại rung động đó rồi chuyển vào tai trong. Nơi
đây, sóng âm thanh được cả ngàn sợi tóc nhỏ và dung dịch chất lỏng phiên
dịch thành các tín hiệu điện năng trước khi lên não bộ để được nhận diện
là tiếng nói, tiếng cười, tiếng ta hoặc tiếng tây.
Thính giác có thể yếu hoặc điếc hoàn toàn. Có ba loại điếc chính:
-Ðiếc dẫn truyền gây ra do bệnh tật, tắc nghẽn tai ngoài hoặc tai trong.
Bệnh có thể chữa được bằng dược phẩm, giải phẫu hoặc mang trợ thính cụ.
-Ðiếc do tổn thương dây thần kinh và sợi tóc ở tai trong. Máy trợ nghe
có thể giúp người điếc nghe được, nhưng âm thanh thường hay bị biến đổi,
nên khó nghe.
-Ðiếc vì tổn thương tế bào thần kinh não phụ trách sự nghe.
Nguyên nhân Ðiếc. Sau đây
là một số nguyên nhân:
1- Ðiếc có thể do thừa kế:
Nếu cha hoặc mẹ bị điếc thì con có nhiều rủi ro cũng bị điếc.
2- Suy yếu thính giác trước
hoặc sau khi em bé sinh ra vì sanh thiếu tháng, bé thiếu dưỡng khí, mẹ
bị các bệnh giang mai, bệnh ban đào (rubella) trong khi có thai hoặc do
mẹ dùng thuốc độc hại cho tai trong thời kỳ mang thai...
3- Bệnh nhiễm như viêm màng
não, sởi, quai bị, viêm tai trong mãn tính, nước vào tai trong
4- Do tác dụng độc của dược
phẩm (kháng sinh streptomycin, thuốc trị sốt định kỳ)...vào bộ phận nghe
ở tai trong
5- Chấn thương não sọ hoặc
tai
6- Xơ cứng xương tai là
một rối loạn di truyền đưa tới mất thính giác: Xương ở tai trong tăng
sinh khiến cho xương bàn đạp dính vào cửa sổ bầu dục và gây trở ngại cho
việc dẫn truyền âm thanh vào tai trong. Trường hợp này có thể giải phẫu
chữa được.
7- Ngồi trên phi cơ cũng
có thể bị giảm thính giác tạm thời. Đó là khi áp suất không khí ở tai
giữa mất cân bằng, nhất là lúc máy bay đáp xuống. Để tránh khó khăn này,
nên mở rộng miệng và nuốt mạnh để mở ống Eustache.
8- Người cao tuổi thường
hay bị mất thính giác nhiều hơn so với các tuổi khác. Trên 60 tuổi, cứ
ba vị thì một vị nghễnh ngãng. Trên 75 tuổi thì quá nửa các cụ bị kém
nghe.
Trong đại hội hàng năm họp ngày 17 tháng 2 năm 2007 vừa qua của Hội American
Association for the Advancement of Science tại San Francisco, chuyên gia
Streven Greenburg báo động rằng vào năm 2050 sẽ có khoảng 50 triệu người
cao tuổi ở Hoa Kỳ bị suy yếu thính giác. Lý do là tuổi thọ ngày càng cao
dẫn tới suy yếu dây thần kinh thính giác, tiếng động cơ khí trong môi
trường cũng gia tăng. Hơn nữa người cao tuổi cũng dùng nhiều thuốc hơn,
và một số thuốc cũng gây tác dụng xấu lên thính giác.
9- Nguyên nhân trầm trọng
nhất là khi tai phải liên tục nghe các âm thanh quá mạnh như tiếng súng
lớn, nhạc quá ồn ào, làm việc trong cơ xưởng nhiều máy móc phát âm.
10- Bít ống tai như khi
ráy tai quá nhiều hoặc có dị vật lọt vào tai.
Ngay từ khi mới sinh ra, trẻ em có thể đã bị điếc. Do đó các em cần được
xét nghiệm, đo khả năng nghe để tìm ra bệnh và điều trị. Trẻ em bị điếc
thường chậm biết nói, học hiểu, tiếp nhận kiến thức và gặp nhiều khó khăn
tại trường học, với bạn bè.
Trắc nghiệm thính giác
Sau đây là một số câu hỏi trắc nghiệm khả năng nghe:
-Bác có phải cố gắng nghe lắm mới hiểu được người khác đang nói gì?
-Bác có khó khăn khi nghe điện thoại?
-Bác có gặp khó khăn theo dõi khi hai, ba người cùng nói một lúc?
-Bác có khó khăn nghe khi có những âm thanh vọng lại từ phía sau?
-Có ai than phiền bác mở TV quá lớn không?
-Có bao giờ bác phải yêu cầu người khác nhắc lại điều họ vừa nói không?
-Có bao giờ bác thấy người khác nói quá nhỏ và không rõ ràng?
-Có bao giờ bác hiểu nhầm lời nói của người khác và trả lời không đúng?
-Bác có cảm thấy bối rối vì hiểu nhầm ý nghĩa lời nói của người khác?
Nếu trả lời CÓ cho hơn ba câu hỏi vừa kể, thì nên đi bác sĩ chuyên khoa
tai mũi họng hoặc chuyên gia thính lực (audiologist) để kiểm tra khả năng
nghe.
Trợ thính cụ
Máy nghe hay trợ thính cụ (hearing aids) đã được sử dụng từ nhiều ngàn
năm.
Cách giản dị nhất là ta cụm bàn tay lại trước vành tai để đón- đưa âm
thanh vào ống tai khi ta muốn nghe tiếng nói từ đằng xa vọng tới hoặc
khi muốn nghe âm thanh trong đám đông người Đây là khi tai không bị tổn
thương, chứ mà tai bị hư hao thì cách này không công hiệu.
Dụng cụ trợ nghe đầu tiên được sáng chế vào thế kỷ thứ 17, hình dạng giống
như một bông hoa kèn gọi là ống loa. Ðầu nhỏ của ống để gần lỗ tai người
nghe, đầu to nơi miệng người nói, như vậy âm thanh sẽ được tập trung vào
tai.
Phải đợi tới thế kỷ thứ 20 trợ thính cụ điện tử mới được thành hình và
mới thực sự giúp cho người bị khiếm khuyết thính giác nghe được, đặc biệt
là khi những sợi tóc ở hoặc dây thần kinh thính giác ở tai trong bị tổn
thương.
Nguyên tắc của trợ thính cụ là khuếch đại âm thanh. Máy giúp hầu hết trường
hợp mất nghe vì bệnh ở tai ngoài và tai giữa và một số trường hợp do dây
thần kinh hư hao, nhưng máy không giúp được gì nếu bị mất thính giác hoàn
toàn.
Có nhiều loại máy khác nhau nhưng có cùng nguyên tắc: một microphone thu
âm thanh, chuyển ra luồng điện, được khuếch thanh để có thể nghe được.
Ngoài microphone, máy gồm có một bộ phận khuếch đại, một loa, một bộ phận
gắn vào tai và nút điều chỉnh âm thanh cao thấp.
Các máy đều dùng điện năng của một cục pin nhỏ. Máy có thể mang ở ngoài
tai hay đặt trong lỗ tai.
Máy đeo ngoài tai (Postauricular aid) giá tương đối rẻ hơn, rất đáng tin
cậy và khi hư, sửa chữa dễ dàng. Nhược điểm là người ngoài nhìn thấy máy,
cho nên nhiều người không thích.
Máy đặt trong tai nhỏ hơn, thông dụng hơn và bắt được đủ loại âm thanh
cao thấp nhưng đắt hơn. Nói chung, giá tiền mỗi máy xê xích từ 800 mỹ
kim tới 4000 mỹ kim. Thường thường, phải thay trợ thính cụ mỗi năm năm.
Trong khi mang máy trợ nghe, không nên xịt keo ép tóc để tránh hư hại
máy. Ðừng để máy nơi quá nóng và thay cục pin theo chỉ dẫn của nhà sản
xuất máy.
Nếu dùng trợ thính cụ lần đầu thì cần hợp tác với chuyên viên đo thính
giác để điều chỉnh máy cho tới khi nghe không trở ngại rồi hãy mua. Có
khi thời gian thử máy kéo dài cả hai, ba tháng. Chuyên viên sẽ giúp ta
lựa máy thích hợp với loại khiếm khuyết thính giác của mình.
Người vẫn bị điếc nặng mặc dù đã mang trợ thính cụ có thể được giải phẫu
đặt cấy một dụng cụ điện tử nhỏ xíu vào cơ quan xoắn ốc (Cochlear). Ðây
là bộ phận tham dự vào việc nhận và phân tích âm thanh. Với dụng cụ này,
người điếc có thể nghe và phân biệt âm thanh ở chung quanh, thay đổi giọng
nói để tiếng nói rõ ràng hơn. Chi phí giải phẫu tốn từ 5000 tới 30,000
mỹ kim, nhưng nhiều bệnh nhân cho là “rất đáng đồng tiền bát gạo”. Vì
họ nghe tốt hơn rất nhiều.
Phòng ngừa suy yếu thính giác
- Để phòng tránh mất thính giác:
1-Khi tai bị nhiễm trùng,
cần được điều trị tới nơi tới chốn để tổn thương tai rồi bị điếc.
2-Đừng cố lau chùi lỗ tai
với vật sắc hoặc tăm quấn bông gòn, để tránh tổn thương cho ống tai và
đẩy ráy sâu vào tai.
3-Tránh nơi có tiếng động
quá to, che lỗ tai với nút bịt tai (ear plug).
4-Khi màng nhĩ bị thủng,
tránh để nước vào tai trong. Khi bơi lội cần có nút bịt tai.
5-Khám bác sĩ ngay khi nghi
là tai bị nghễnh ngãng, nhiễm trùng tai hoặc ù tai.
6-Khi làm việc trong môi
trường nhiều tiếng động, nên đo thị giác theo định kỳ để sớm phát hiện
khó nghe và áp dụng phương thức phòng tránh điếc.
Đối thoại với người suy yếu thính giác
-Khi nói với người suy yếu thính giác mang trợ thính cụ, không nên hét
to vào tai họ. Hét như vậy càng làm cho họ mất bình tĩnh mà không giúp
gì thêm cho việc nghe.
-Bắt đầu nói chuyện bằng cách gợi sự chú ý của họ để họ biết là mình đang
nói với họ.
-Đối diện với người điếc vì họ có thể đoán ra âm thanh khi nhìn môi cử
động và sắc mặt người nói.
-Nói hết sức chậm rãi, rõ ràng từng chữ. Đừng hạ giọng ở cuối câu nói.
Ra dấu hiệu thêm bằng tay để họ dễ hiểu hơn.
-Đi thẳng vào vấn đề: nói về việc gì, ai là chủ động, xảy ra khi nào và
ở đâu rồi đi vào chi tiết sự việc.
-Nếu họ yêu cầu nhắc lại điều gì thì dùng chữ khác cho rõ nghĩa hơn.
-Khi cảm thấy là họ chưa hiểu thì nhẹ nhàng nhắc lại vì nhiều khi họ ngần
ngại không dám hỏi.
Với người có khó khăn nghe:
-Ðối diện với người mình nói chuyện để có thể đoán lời nói qua cử chỉ
của tay và qua môi mấp máy
-Dẹp bỏ các âm thanh ở gần như từ radio, TV
-Yêu cầu người đối thoại nói chậm và rõ ràng
-Chọn nơi im lặng để nói chuyện
-Mang trợ thính cụ
Kết luận
Ðiếc không chỉ là vấn đề của cá nhân người điếc, mà đã được các nhà y
tế quốc gia cũng như quốc tế quan tâm như một vấn nạn xã hội.
Số người bị điếc ngày càng nhiều vì dân số gia tăng và tuổi thọ cao hơn.
Theo ước lượng vào năm 2005 của Y tế Thế Giới (WHO), hiện nay có khoảng
276 triệu người ở khắp nơi bị suy yếu hoặc mất thính giác hoàn toàn. 80%
những người này nằm trong giai tầng có lơi tức thấp của quốc gia. 1/4
các trường hợp điếc này xẩy ra ở tuổi thiếu thời. Ðời sống của họ bị ảnh
hưởng trầm trọng vì khả năng sàn xuất kém.
Hơn nữa, tại nhiều quốc gia đang phát triển, chỉ có 1 trong số 40 người
điếc có thể có máy trợ nghe, vì máy quá đắt và số máy sản xuất cũng chỉ
đáp ứng được cho 10% người điếc.
Ngày 18 tháng 10 năm 2006, WHO đã liên kết với nhiều tổ chức từ thiện
trên thế giới để khích lệ sản xuất và cung cấp máy trợ nghe với giá phải
chăng cho người điếc, đặc biệt là tại các quốc gia đang phát triển cũng
như tại các cộng đồng còn gặp khó khăn kinh tế.
Ngoài ra, WHO cũng có những chương trình phòng chống điếc, tập trung vào
ba nguyên nhân thường thấy. Ðó là giảm thiểu sử dụng các dược phẩm có
tác dụng độc hại tới thính lực, phòng ngừa và chữa trị bệnh viêm tai trong,
giảm thiểu tiếng động quá mạnh.
Theo cơ quan này, 50% điếc có thể phòng tránh được qua chủng ngừa các
bệnh gây điếc, sớm phát hiện nguyên nhân gây điếc và điều trị bệnh.
Ðây là điều đáng mừng. Ðể bớt đi những “hoạt cảnh” vui vui như:
“Điếc hay ngóng, ngọng hay nói” hoặc “Ông nói gà, bà nói vịt”.
Bác sĩ Nguyễn Ý Ðức
Texas-Hoa Kỳ
