Bặt
kinh (amenorrhea)
Bác Sĩ Nguyễn Thị Nhuận,
Chuyên Khoa Nhi Đồng
Kinh nguyệt là một hiện tượng quan trọng trong đời một
phụ nữ. Từ lúc bắt đầu vào tuổi dậy thì cho đến khi mãn kinh, mỗi tháng
người phụ nữ đều nhớ đến khoảng thời gian kinh nguyệt xảy ra, không nhớ
cũng không được vì sẽ có những triệu chứng của cơ thể để nhắc nhở họ nhớ.
Vì thế bặt kinh gây nhiều thắc mắc, lo lắng cho phụ nữ.
Bặt kinh có thể xẩy ra vào tuổi dậy thì hay vào bất cứ tuổi nào sau đó.
Có thể chia làm hai loại bặt kinh: bặt kinh nguyên thủy (primary) và bặt
kinh thứ cấp (secondary) với những nguyên nhân hoàn toàn khác nhau. Bặt
kinh nguyên thủy được định nghĩa là khi người con gái đã tới tuổi 16 mà
vẫn chưa có kinh. Bặt kinh thứ cấp là người con gái đã có kinh được một
thời gian rồi ngưng không có kinh.
Triệu chứng
Rất giản dị: không có kinh.
Như trên đã nói, bặt kinh nguyên thủy là không có kinh
dù đã đến tuổi 16. Mức độ tăng trưởng của mỗi người khác nhau nên tuổi
bắt đầu có kinh cũng khác nhau, có thể là từ 9 tuổi trở đi tuy đa số các
em sẽ có kinh vào cỡ tuổi 11, 12. Nhưng nếu đến tuổi 16 mà không có kinh
thì cần phải quan tâm và đến hỏi bác sĩ.
Đối với người đã hành kinh, nếu sau 3 tới 6 tháng
không hành kinh thì có thể được coi là bặt kinh.
Bặt kinh chỉ là một triệu chứng chứ không phải là một bệnh.
Rất nhiều bệnh có triệu chứng là bặt kinh. Do đó, tùy theo nguyên nhân,
bạn có thể có thêm những triệu chứng khác, thí dụ như nhức đầu, thị giác
thay đổi (nhìn mờ đi hay nhìn thấy hai hình...), có chất trắng như sữa
chảy ra từ đầu vú, mọc lông nhiều ở mặt và thân mình....
Nguyên nhân
Bặt kinh nguyên thủy:
Có khoảng 1% các thiếu nữ trên nước Mỹ bị triệu chứng này.
Những nguyên nhân thông thường nhất gồm có:
- Bệnh của nhiễm sắc thể trong tế bào: một vài bệnh do
rối loạn các nhiễm sắc thể khiến gây ra suy yếu các trứng và bao noãn
cần thiết cho quá trình hành kinh.
- Bệnh của hypothalamus: hypothalamus là phần não ở dưới
cùng, là một trung tâm kiểm soát chức năng của cơ thể và điều hòa chu
kỳ kinh nguyệt. Những hoạt động như sau có thể ảnh hưởng đến hypothalamus
khiến nó không làm việc bình thường: tập thể thao quá độ, bệnh rối loạn
ăn uống, thí dụ như bệnh nhịn ăn, và căng thẳng tinh thần cũng như thể
xác. Bướu ở vùng hypo thalamus cũng có thể là nguyên nhân gây rối loạn
chức năng, tuy bệnh này hiếm thấy hơn.
- Bệnh tuyến pituitary: Tuyến pituitary cũng là một bộ
phận trong óc có nhiệm vụ điều hòa chu kỳ kinh nguyệt. Bướu trong vùng
này sẽ gây ra rối loạn kinh nguyệt.
- Thiếu bộ phận sinh dục: Đôi khi những rối loạn trong
lúc phát triển bào thai sẽ khiến cho một em bé gái bị thiếu đi một vài
bộ phận sinh dục thí dụ như tử cung, cổ tử cung hay âm đạo. Vì cơ quan
sinh dục bị thiếu sót, em bé này sẽ không có kinh nguyệt được.
- Âm đạo bất bình thường: Đôi khi em bé có thể bị một màng
bít kín âm đạo khiến kinh nguyệt không chảy ra ngoài được. Trường hợp
này em có thể bị đau và sưng bụng dưới.
Bặt kinh thứ cấp:
Xẩy ra nhiều gấp bội so với bặt kinh nguyên thủy. Nguyên
nhân gồm có:
- Có thai: là nguyên nhân thông thường nhất của bặt kinh
thứ cấp trong tuổi mang thai của các bà. Khi cái trứng đã thụ thai nằm
chặt trong tử cung, màng tử cung sẽ không tróc ra để trở thành kinh nguyệt
, do đó, không có kinh.
- Dùng thuốc ngừa thai: Uống thuốc ngừa thai có thể gây
ra bặt kinh. Sau khi ngưng thuốc, cũng có thể bặt kinh trong vòng 3 tới
6 tháng. Thuốc ngừa thai chích hay đặt vào cơ thể như Depo-Provera hay
vòng xoắn như Mirena cũng có thể gây ra bặt kinh.
- Cho con bú: Mẹ cho con bú thường không có kinh, tuy vẫn
có thể mang thai.
- Căng thẳng: Căng thẳng thần kinh có thể ảnh hưởng lên
vùng hypothalamus do đó gây ra bặt kinh. Kinh nguyệt sẽ trở lại khi giảm
bớt căng thẳng.
- Thuốc: Một vài loại thuốc có thể gây ra bặt kinh, thí
dụ như thuốc chống trầm cảm, thuốc chữa bệnh điên, thuốc trị ung thư,
thuốc steroids...
- Rối loạn kích thích tố: Một nguyên nhân thường thấy của
chứng bặt kinh là hội chứng buồng trứng nhiều nang (polycystic ovary syndrome
PCOS). Bệnh nhân có quá nhiều chất kích tố nữ estrogen và kích tố nam
androgen, thay vì lên xuống theo chu kỳ. Mực kích tố cao này khiến cho
tuyến pituitary giảm hoạt động gây ra rối loạn kinh nguyệt. Bệnh nhân
thường bị mập phì, bặt kinh hay ra kinh quá nhiều và bất thường, mụn nhiều
và có lông nhiều trên mặt.
- Bệnh kinh niên: Nhiều bệnh nhân mắc những bệnh kinh niên
sẽ ngưng hành kinh. Sau khi bệnh thuyên giảm, kinh sẽ trở lại.
- Quá gầy: Bệnh quá gầy sẽ làm ngưng trệ những hoạt động
nội tiết của cơ thể khiến ngưng rụng trứng và không có kinh. Những phụ
nữ mắc chứng rối loạn ăn uống như nhịn ăn hay ăn rồi ói, thường bị bặt
kinh.
- Tập thể thao, vận động cơ thể quá độ: những phụ nữ tham
gia những hoạt động cần phải tập luyện thật nhiều như vũ ballet, chạy
đường trường, gymnastics,... có thể bị ngưng hành kinh. Nhiều nguyên nhân:
mức chất béo trong người quá thấp, căng thẳng tinh thần và tiêu dùng năng
lượng quá nhiều.
- Rối loạn tuyến giáp trạng: Tuyến giáp trạng làm việc
yếu sẽ đưa đến rối loạn kinh nguyệt, thường là bặt kinh. Tuyến giáp trạng
rối loạn cũng có thể gây ra tăng chất prolactin từ tuyến pituitary. Chất
này ảnh hưởng lên vùng hypothalamus khiến kinh nguyệt bị thay đổi.
- Tuyến pituitary: Bướu trong vùng này có thể làm tăng
chất prolactin khiến gây ra rối loạn kinh nguyệt như trên.
- Thẹo tử cung: sau khi chữa bệnh tử cung bằng cách nạo
hay mổ để sinh con (C section) vài bệnh nhân có thể bị thẹo trong tử cung
khiến không có kinh được.
- Mãn kinh sớm: Thông thường, đàn bà mãn kinh ở tuổi 45
tới 55. Nếu mãn kinh trước tuổi 40, được coi là mãn kinh sớm. Đa số không
tìm ra nguyên nhân.
Khi nào nên đi gặp bác sĩ?
Bặt kinh nguyên thủy: Tới tuổi 16 mà vẫn chưa có kinh,
cần gặp bác sĩ.
Bặt kinh thứ cấp: Qua 3 kỳ kinh mà không có kinh, cần gặp
bác sĩ. Nếu nghi ngờ mình có thai, nên gặp sớm hơn.
Chữa bệnh
Cách chữa tùy thuộc vào nguyên nhân của bệnh. Có
thể bác sĩ sẽ khuyên bạn thay đổi lối sống để giảm bớt căng thẳng hoặc
để giảm bớt cân nặng. Nếu bạn bị PCOS hay bị bặt kinh vì vận động quá
nhiều, bác sĩ sẽ cho uống thuốc. Bệnh tuyến giáp trạng hay pituitary cũng
có thể được chữa bằng thuốc.
Tự giúp
- Thay đổi lối sống, cách ăn uống và vận động thân
thể.
- Đạt được cân bằng trong công việc, giải trí và
nghỉ ngơi.
- Tìm được những xung đột và căng thẳng trong cuộc
sống để thay đổi cho tốt hơn.
- Để ý đến những thay đổi trong chu kỳ hành kinh
của mình để kịp thời chữa trị. Nên giữ một cuốn sổ ghi lại ngày bắt đầu
có kinh và ngày chấm dứt cùng những triệu chứng kèm theo.
- Nói chuyện với những người phụ nữ trong gia đình
để tìm hiểu những triệu chứng giống nhau. Những thông tin này có thể giúp
bác sĩ của bạn định bệnh dễ hơn.
Lời từ chối trách nhiệm (Disclaimer): Những
bài viết trong mục “Sức Khỏe” chỉ nhằm mục đích chỉ dẫn tổng quát, không
thể dùng thay thế sự chăm sóc của bác sĩ hay nhân viên y tế. Độc giả cần
tham khảo thêm với bác sĩ của mình khi bệnh.
Bác sĩ Nguyễn Thị Nhuận, Chuyên Khoa Nhi Đồng
