Rủi Ro Sức Khỏe
Trong Mùa Đông
Bác sĩ Nguyễn Ý-Ðức (Câu
Chuyện Thầy Lang)
Mưa thuận gió hòa với thời tiết bốn mùa là món quà quý
giá mà tạo hóa tặng cho vạn vật.
Mùa xuân trăm hoa đua nở, lòng người hớn hở mừng đón Chúa xuân. Mùa hạ
mọi sinh hoạt như bừng dậy với “trời hồng hồng, nắng trong trong, ngàn
phượng rung nắng ngoài sân”. Mùa thu trời trong xanh, se se lạnh với heo
may đưa nhẹ vào lòng. Mùa đông băng giá để vạn vật dưỡng sức nghỉ ngơi.
Nhưng mùa đông cũng có thể gây ra một số rủi ro cho sức khỏe, nếu con
người không biết cách thích nghi, đối phó.
Cảm Lạnh
Cảm Lạnh hay Common Cold do hơn 100 loại virus khác nhau gây ra. Bệnh
xuất hiện suốt năm nhưng vào ngày đông tháng giá lại thường có nhiều hơn.
Virus lởn vởn trong không khí, xâm nhập cơ thể qua lỗ mũi rồi xuống phổi,
lan vào huyết quản. Chúng tiếp tục sinh sản và đưa tới một số dấu hiệu
triệu chứng như sổ mũi, hắt hơi, chảy nước mắt, ho, đau họng, nghẹt mũi,
nhức cơ bắp, xương khớp. Bệnh nhân cảm thấy mệt mỏi, bải hoải trong người,
không muốn làm việc gì. Nhiệt độ cơ thể hơi tăng.
Bình thường, bệnh tình kéo dài trên dưới 10 ngày rồi tự giảm dần dù không
điều trị. Đôi khi chỉ cần nghỉ ngơi đầy đủ, uống nhiều nước, đặc biệt
là nước trái cây. Nếu cơ thể đau nhức khó chịu dùng thêm mấy viên thuốc
chống đau như acetaminophen, thuốc giảm ho, nghẹt mũi. Thực ra các thuốc
này cũng không giúp bệnh mau hết mà chỉ có tính cách hỗ trợ. Hiện nay
chưa có thuốc chủng ngừa Cảm lạnh. Tuy nhiên ta có thể giới hạn lây lan
bệnh bằng cách:
-Tránh tiếp xúc quá gần với người bệnh
-Rửa tay thường xuyên để khỏi đưa virus vào mũi miệng
-Duy trì nhiệt độ trong nhà nhà ở mức vửa phải, đừng quá nóng để tránh
khô mũi, virus dể xâm nhập.
- Dinh dưỡng, vận động cơ thể và ngủ nghỉ đầy đủ để tăng khả năng chống
cự, miễn dịch với virus.
Cúm
Cúm hay flu là bệnh của mùa đông vì đây là lúc mà tác nhân gây bệnh xuất
hiện nhiều . Với thời tiết lạnh, với lễ hội cuối năm cũ, đầu năm mới,
mọi người thường tụ họp gặp gỡ liên hoan, tạo cơ hội cho virus dễ dàng
lan rộng.
Bệnh xảy ra rất mau với một số triệu chứng như nóng sốt, ho, đau nhức
cơ thể, đau họng, sổ mũi. Các triệu chứng này thường kéo dài cả tuần lễ
khiến cho bệnh nhận cảm thấy suy nhược uể oải, đặc biệt là với quý vị
cao niên, các em bé và người đang có một số bệnh mãn tính về tim, phổi.
Bệnh do loại virus cúm nhóm A và B gây ra. Virus có nhiều trong nước mũi,
nước miếng bệnh nhân. Khi hắt hơi, ho, bệnh nhân nhả virus trong không
khí và người khác hít vào là mang bệnh. Virus cũng dính và sống vài ngày
trong vật dụng của người bệnh.
Khi bị cúm, bệnh nhân nên nghỉ ở nhà để dưỡng bệnh đồng thời cũng giới
hạn sự truyền bệnh. Uống nhiều nước, ngủ nghỉ, ăn uống đầy đủ.
Thuốc đặc trị thông dụng hiện nay gồm có Tamiflu, Relenza. Thuốc cần được
bác sĩ biên toa và dùng càng sớm càng tốt để có công hiệu.
Cúm có thể chủng ngừa và cần chủng mỗi năm. Lý do là vào mỗi mùa cúm thì
virus hơi đổi dạng khác với virus năm trước.
Mỗi năm nên chủng ngửa vào tháng 10 để có đủ thời gian tạo ra tính miễn
dịch với cúm xuất hiện vào tháng 11 kéo dài tới tháng 3, tháng 4 năm sau.
Chích ngừa được đề nghị áp dụng hàng năm cho:
- Người cao tuổi và các em bé từ sáu tháng trở lên;
- Những người vì nghề nghiệp dễ mắc hay truyền bệnh cúm như nhân viên
các cơ sở y tế, nhà dưỡng lão;
- Những người mà bệnh cúm có thể gây nhiều tử vong, như đang có các bệnh
kinh niên về tim, phổi, ho suyễn, tiểu đường, bệnh kinh niên về thận;
- Người mắc bệnh xơ gan vì nghiện rượu;
- Người suy yếu miễn dịch như ung thư máu, đang chữa ung thư bằng phóng
xạ, hóa chất.
- Phụ nữ đã có thai từ ba tháng trở lên cần được chích ngừa cúm với loại
siêu vi trùng đã làm giảm cường lực.
Từ năm 2009, có dịch cúm mới lạ A/H1N1, còn gọi là cúm Heo, cho nên chủng
ngừa cúm mới lạ này cũng đang được áp dụng, đặc biệt là với phụ nữ đang
có thai, người sống với hoặc đang chăm sóc trẻ em dưới 6 tuổi, nhân viên
y tế, người từ 6 tháng tới 24 tuổi và người từ 25 tuổi tới 64 tuổi có
rủi ro mắc bệnh A/H1N1 vì đang có bệnh mãn tính hoặc suy giảm miễn dịch.
Giảm nhiệt độ cơ thể
Bình thường, nhiệt độ cơ thể là 36.°C-37.4°C (97°-99.4°F). Với thời tiết
lạnh của mùa đông, nhiệt độ này giảm theo, đôi khi xuống tới 95◦ F và
có thể gây thiệt mạng, nếu không được điều trị, đối phó.
Một số nguy cơ đưa tới giảm thân nhiệt là: nhà ở không đủ sưởi ấm, mặc
quần áo không đủ chống lạnh; kém dinh dưỡng; tác dụng một số dược phẩm;
đang mắc bệnh kinh niên tim mạch, hô hấp, gan; uống nhiều rượu…
Nạn nhân có một số dấu hiệu như lờ đờ, mệt mỏi, kém tập trung, người lạnh
giá, run rẩy, ngón chân ngón tay trắng bệch, cơ bắp cứng nhắc; rối loạn
nhịp tim và nhịp thở. Để lâu, bệnh nhân rơi vào tình trạng hôn mê, đe
dọa tới tính mệnh.
Giảm thân nhiệt là trường hợp y tế khẩn cấp, bệnh nhân cần được bác sĩ
chăm sóc ngay tại bệnh viện. Trong khi chờ đợi, để nạn nhân nằm nơi ấm
áp kín gió, sưởi ấm ngực, bụng bẹn với chăn thường hoặc chăn điện, uống
một chút nước hơi nóng.
Cóng giá
Cóng giá hoặc Frosbite là sự tổn thương mô bào do giá lạnh. Các vùng hay
bị cóng giá, tê cứng là mũi, tai, trán, ngón tay ngón chân. Tổn thương
có thể là chỉ ở phần da ngoài hoặc sâu vào trong với mất cảm giác nóng
lạnh, đau đớn. Khi tiếp xúc thời gian lâu với thời tiết giá lạnh, cần
để ý tới rủi ro này.
Nạn nhân cần được cấp thời điều trị tại bệnh viện để tránh tổn thương
trầm trọng cho mô bào, đôi khi phải cắt bỏ.
Trong khi chờ đợi đưa đi bệnh viện, để nạn nhân nằm nới ấm áp, kín gió,
phủ ấm với chăn mền dày. Không nên thoa bóp vùng bị cóng để tránh gây
tổn thương thêm cho tế bào cũng như tránh nhiễm trùng.
Trên đây là một số rủi ro quan trọng. Ngoài ra, còn có một số rủi ro nhẹ
nhàng hơn như là:
Tăng huyết áp
Khi thời tiết lạnh, mạch máu sẽ co hẹp để giảm lưu lượng máu, nhờ đó giảm
thất thoát thân nhiệt. Mạch máu thu hẹp đưa tới tăng sức cản của động
mạch, huyết áp hơi tăng kèm theo tăng nhịp đập của tim. Sự tăng huyết
áp này không kéo dài nhưng với người đang bị bệnh cao huyết áp thì cũng
cần lưu ý, để phòng tránh hậu quả xấu.
Rủi ro cơn suy tim
Sáng sớm trời lạnh, mặc quần áo mỏng manh mà ra ngoài nhà nhặt tờ báo
là rất hay bị cơn suy tim, vì bị trúng cơn lạnh. Theo thống kê, cơn suy
tim vào mùa đông nhiều gấp đôi mùa hè và tử vong vì heart attack cũng
cao hơn các mùa khác.
Có nhiều lý do được nêu ra:
-Trời lạnh, mạch máu co hẹp để giảm thất thoát thân nhiệt. Với người đang
có rủi ro máu cục, sự hẹp mạch máu này sẽ làm giảm máu nuôi tim, do đó
cơn suy tim xảy ra.
-Với căng thẳng trong việc mua sắm. sửa soạn và tham dự các lễ hội mùa
đông khiến nhiều người rơi vào tâm trạng vội vàng, lo âu, trầm cảm là
những rủi ro gây ra bệnh tim, trong đó có cơn suy tim.
-Tiệc tùng, ăn uống rượu chè linh đình vào dịp Tết,
Giáng sinh, Lễ Tạ ơn tăng rủi ro cho người đang có bệnh tim mạch.
-Áp dụng quyết tâm đầu năm với vận động thể thao quá sức, cào từng núi
tuyết trước nhà, trên mui xe, chịu trận nằm nhà với cảm lạnh, cúm người
cúm heo cũng tăng rủi ro cơn suy tim.
Tăng sức nặng cơ thể
Theo kết quả nghiên cứu do nhóm Harris Interactive thực hiện, khoảng thời
gian giữa lễ Thanksgiving tới Ngày Tết dương lịch, dân trưởng thành Hoa
Kỳ ăn uống nhậu nhẹt nhiều hơn thường lệ tới 62 lần, do đó họ trở nên
béo phì, một nguy cơ khác đưa tới cơn suy tim.
Ngoài ra, vào mùa đông, con người tự nhiên cũng cảm thấy ăn ngon miệng
hơn và cũng dễ lên cân.
Ngủ nhiều hơn
Nhiều động vật như gấu, dơi, chồn… đi vào giấc ngủ mùa đông (hibernation)
để thích nghi với giá lạnh cũng như để tiết kiệm nhiên liệu vì khó kiếm
thực phẩm vào thời điềm này. Chúng nằm bất động như chết và rất khó khăn
thức dậy. Con người không có giấc ngủ mùa đông tương
tự, nhưng họ cũng ngủ nhiều hơn là vào các mùa khác. Vì ngày ngắn đêm
dài lại ít ánh nắng nên giấc ngủ không bị khích động, sẽ kéo dài. Ngoài
ra, khi ngủ lâu thì hormone hỗ trợ ngủ melatonin tăng tiết, làm cho ta
chỉ muốn ngủ vùi, ngủ tiếp.
Giảm tính miễn dịch
Giá lạnh mùa động cũng làm giảm khả năng miễn dịch, chống cự với bệnh
tật của cơ thể, đưa tới dễ mắc các bệnh truyền nhiễm. Lý do là vào thời
điểm này, con người ít vận động, có nhiều căng thẳng tinh thần, ăn uống
thất thường, tâm trạng hay bị trầm buồn, thiếu ánh nắng mặt trời...
Da khô, ngứa
Vì vào mùa lạnh có sự giảm máu lưu thông tới ngoài da, tuyến nhờn trên
da kém hoạt động, không khí khô làm bốc hơi ẩm trên da, ít uống nước,
lò sưởi trong nhà ở nhiệt độ quá cao, tác dụng phụ dược phẩm như thuốc
lợi tiểu, thuốc chống dị ứng. Da khô đưa tới da ngứa, gãi mãi đến rách
da mà không đã rồi còn có thể gây ra nhiễm trùng da.
Tránh da khô bằng cách uống nhiều nước, thoa kem ẩm da nhiều lần trong
ngày nhất là sau khi tắm, dinh dưỡng đầy đủ.
Kết luận
Mỗi mùa trong năm đều có những ảnh hưởng tốt và xấu khác nhau lên sức
khỏe. Đó là thử thách của thiên nhiên. Nếu ta biết sống, biết cách đối
phó với những khó khăn đó thì đời sống sẽ thuận buồn suôi gió, sức khỏe
sẽ ổn định để an hưởng “tứ thời, bát tiết”, bốn mùa và tám ngày tiết quan
trọng trong năm về thay đổi khí hậu. Đó là lập xuân, xuân phân; lập hạ,
hạ chí; lập thu, thu phân và lập đông, đông chí.
Tưởng cũng là điều lý thú vậy.
Bác sĩ Nguyễn Ý-Đức M.D., Texas-Hoa Kỳ
(www.nguyenyduc.com)
