Bệnh
Lao-Kháng-Nhiều-Thuốc
Bác sĩ Nguyễn Ý Đức (Câu Chuyện
Thầy Lang)
Ngày
26 tháng 2 năm 2008 vừa qua, Cơ quan Y tế Thế Giới (WHO) đã báo động là
tình trạng bệnh lao kháng với thuốc trên thế giới đã lên rất cao, khoảng
nửa triệu trường hợp mỗi năm.
Theo chuyên viên y tế cộng đồng Mark Harrington: “Lao kháng nhiều thuốc
là mối đe dọa lớn cho mọi người. Khác với bệnh HIV trong đó bệnh lây lan
qua một đường riêng biệt, lao là mối đe dọa cho mọi người khi tiếp xúc
lâu dài với bệnh nhân như ngồi chung trên máy bay, xe lửa.”
Mario Raviglione, Giám đốc chương trình Ngăn Chặn Lao của WHO báo động
: “Lao kháng nhiều thuốc cần một sự can thiệp mạnh mẽ. Nếu các quốc gia
không cương quyết đối phó, chúng ta sẽ thua trận chiến này”.
Thế nào là “bệnh lao-kháng-nhiều-thuốc”?
Bình thường, bệnh lao có thể chữa hết với
4 loại thuốc căn bản hàng đầu. Khi các thuốc này bị lạm dụng hoặc dùng
không đúng chỉ định, vi khuẩn lao trở nên quen nhờn với thuốc.
Năm 2006, Cơ quan Y tế Thế giới định nghĩa lao-kháng-nhiều-thuốc (MDR-TB
Multidrug-Resistant -TB), là bệnh lao trong đó vi khuẩn chống lại được
với hầu hết các thuốc trị lao, đặc biệt với hai loại công hiệu nhất là
isoniazid và rifampicin
Ở mức độ trầm trọng hơn, lao-cực kháng-thuốc (XDR-TB -Extensively Drug-Resistant-TB)
là lao-kháng-nhiều-thuốc cộng thêm chống lại cả với một trong các thuốc
uống nhóm fluoroquinolone và ít nhất là với một trong ba loại thuốc chích
hàng thứ nhì là capreomycin, kanamycin và amikacin.
Nguyên nhân gây ra lao kháng thuốc
Sự kháng nhờn với thuốc xảy ra khi:
- Bệnh nhân không dùng thuốc theo đúng liều lượng và thời gian do bác
sĩ chỉ định
- Bác sĩ không cho đúng thuốc với tình trạng bệnh
- Bác sĩ không cho thuốc đủ mạnh và thời gian dùng thuốc quá ngắn
- Cơ thể bệnh nhân không hấp thụ được thuốc
- Có tương tác giữa các loại thuốc
- Khi thuốc có ít công hiệu trị liệu
Trong các trường hợp này, thuốc chỉ khống chế một phần sự tăng trưởng
của vi khuẩn và tạo ra các vi khuẩn kháng với thuốc. Chúng tăng sinh rất
mau và ngự trị toàn bộ cơ thể.
Ngoài ra, kháng thuốc có thể vì:
- Cung cấp thuốc bị gián đoạn
- Không kiểm soát được sự lây lan bệnh
- Không có kế hoạch để xác nhận và điều trị lao kháng thuốc.
- Bệnh tái phát sau khi đã được chữa lao trong quá khứ
- Tiếp xúc, sống chung với bệnh nhân bị lao kháng thuốc.
Sự lây lan của lao-kháng-thuốc
Lây lan của lao kháng nhiều thuốc cũng tương tự như lây lan bệnh lao bình
thường.
Khi bệnh nhân ho, hắt hơi, nói hoặc ca hát, vi khuẩn lao từ phổi phân
tán trong không khí và sống ở đó trong nhiều giờ. Hít thở không khí này
sẽ bị lây bệnh.
Lao không lây lan qua bắt tay, chung nhau món ăn nước uống, sờ mó vào
chăn mùng quần áo, bàn cầu vệ sinh, chung nhau bàn chải đánh răng hoặc
ôm hôn.
. Rủi ro lây lan tăng khi:
-Có nhiều bệnh nhân tại địa điểm
-Bệnh ở giai đoạn trầm trọng
-Thời gian tiếp xúc với bệnh nhân lâu
-Không gian nơi tiếp xúc chật hẹp
-Không khí trong phòng bệnh nhân không thông thoáng
-Cùng khối lượng không khí trong phòng luân lưu ra vào liên tục.
-Khả năng đề kháng của người tiếp xúc yếu. Thí dụ với bệnh nhân suy miễn
dịch vì HIV sẽ dễ bị lây bệnh lao hơn.
-Không khử trùng các vật dụng và dụng cụ y tế.
Lao kháng thuốc rất hay lây, cực kỳ khó khăn và tốn kém để điều trị và
tỷ lệ tử vong lại rất cao.
Tại sao lao kháng thuốc lại nguy hiểm
Sự xuất hiện của lao kháng nhiều thuốc là mối đe dọa lớn cho sức khỏe
dân chúng. Lý do là bệnh lao điều trị được bằng các dược phẩm hiện có
sẽ được thay thế bới lao với vi khuẩn kháng cự với nhiều dược phẩm. Sự
điều trị các lao này khó khăn giới hạn hơn, chẳng khác chi trị lao vào
thời điểm chưa có thuốc kháng sinh cách đây trên nửa thế kỷ.
Hậu quả xấu sẽ rất lớn đối với nền kinh tế quốc gia, nếp sống gia đình.Vì
vi khuẩn lao cứng đấu với hầu hết các thuốc trị lao, người bệnh không
được điều trị hữu hiệu và bệnh tình trở nên trầm trọng hơn.
Làm sao để khỏi trở
thành lao kháng thuốc
Điều quan trọng nhất là phải uống thuốc trị lao đúng như chỉ định của
bác sĩ, không bỏ sót một liều nào và không ngưng thuốc quá sớm.
Nếu có tác dụng phụ hoặc trở ngại khi uống thuốc, nên cho bác sĩ hoặc
điều dưỡng viên hay ngay.
Lao kháng thuốc có thể chữa
được không?
Lao kháng nhiều thuốc có thể điều trị được tuy nhiên sự điều trị khó khăn
hơn, với các nhà chuyên môn, khoa xét nghiệm để thử nhạy cảm thuốc, có
tất cả các nhóm thuốc để lựa chọn. Thời gian điều trị có thể kéo dài tới
hai năm và giá thành của thuốc đắt gấp 100 lần thuốc trị lao không kháng.
Sự thành công tùy thuộc ở mức độ chống thuốc của vi khuẩn, bệnh nặng hay
nhẹ, sức đề kháng của người bệnh và sự tuân thủ của bệnh nhân.
Đối phó với lao-kháng-nhiều-thuốc
Lao kháng nhiều thuốc là một đe dọa trầm
trọng cho sức khỏe dân chúng toàn cầu.
Ý thức được vấn đề, Cơ quan Y tế Thế giới đã hoạch định một kế hoạch quy
mô để đối phó. Sự thành công của kế hoạch tùy thuộc vào sự hợp tác của
các quốc gia thành viên cũng như khả năng tài chánh. Trong năm 2008,WHO
cần một ngân khoản là 4.8 tỷ mỹ kim để kiểm soát bệnh lao tại các quốc
gia nghèo khó, trong đó 1 tỷ dành cho lao kháng nhiều thuốc. Hiện nay
còn thiếu 2.5 tỷ mỹ kim.
Riêng tại Việt Nam, lao kháng thuốc đang là vấn đề nan giải vì theo WHO,
tỷ lệ lao kháng thuốc tại Sài Gòn nhiều gấp 4 lần tỷ lệ trung bình trên
thế giới và gấp 3 lần so với Hoa Kỳ.
Tại Việt nam còn tình trạng thiếu thuốc đặc trị cho lao kháng nhiều thuốc.
Bệnh nhân lao bình thường được chữa miễn phí, nhưng khi bị lao kháng thuốc
thì họ phải tự túc, tìm mua thuốc với giá thành rất cao, quá khả năng
tài chánh của người bệnh.
Ngoài ra, các phương thức phòng chống bệnh nơi đây cũng chưa được phổ
biến, áp dụng rộng rãi cho nên số bệnh nhân lao các loại có tỷ lệ khá
cao.
Uu tư hàng đầu là làm sao tránh được sự lây lan bệnh, như ý kiến của một
cư dân trong nước: “...Chiều tối nay con chở cô Ngọc đến thăm em Thi.
Trong căn phòng nhỏ có tất cả 3 bệnh nhân, đều là trường hợp bị lao kháng
thuốc. Con thấy những người thân nuôi bệnh cứ ngồi chung giường gần gũi
với bệnh nhân, họ trò chuyện khá thoải mái, chỉ đeo khẩu trang rất mỏng
hoặc có khi không đeo khẩu trang, thật nguy hiểm và đáng lo ngại cho họ!
Em Thi có Ba của em lên trông nom từ trưa nay, vì
thương con nên cứ nằng nặc ở lại bệnh viện vài hôm mặc dù Thi cố thuyết
phục Ba về nghỉ tại ký túc xá Trường Y Dược cùng các bạn nam sinh viên
thân quen của em và thỉnh thoảng vô thăm cũng được.
Phòng bệnh chật hẹp và không khí trong bệnh viện khá ngột ngạt nên sẽ
khó khăn cho Thi trong thời gian "làm quen" với môi trường mới
này”. Vì vậy, việc cần làm ngay là áp dụng các phương
thức ít tốn kém, sẵn có để phòng ngừa lây lan bệnh lao kháng nhiều thuốc.
-Dân chúng cần được hướng dẫn các kiến thức căn bản về cách thức lây truyền
của vi khuẩn gây bệnh trong không khí.
-Người thăm viếng chăm sóc cần đề phòng khi hít thở chung môi trường với
bệnh nhân.
-Nên mang khẩu trang đặc biệt hoặc một miếng vải khá dày đủ sức ngăn chặn
vi khuẩn xâm nhập mũi, miệng khi tiếp xúc với bệnh nhân.
-Phòng ốc cho bệnh nhân lao kháng thuốc cần được thông thoáng.
-Nên có một nơi riêng biệt để bệnh nhân tiếp xúc với thân nhân bạn bè
tới thăm.
-Giúp đỡ về đời sống để bệnh nhân lao kháng nhiều thuốc có thể an tâm
tiếp tục điều trị nan bệnh trong thời gian lâu và giới hạn sự chung đụng
của họ với quần chúng.
-Trực tiếp theo dõi việc uống thuốc của bệnh nhân để tránh tự ngưng thuốc,
gây rade962 kháng.
-Người nghi bị nhiễm lao các loại cần tới bác sĩ, bệnh viện để được thử
lao trên da và thử đàm tìm vi khuẩn lao. Bệnh cần được xác đinh sớm và
áp dụng trị liệu ngay.
Theo các chuyên gia dịch tễ, sự xuất hiện của lao-cực-kháng-thuốc và lao-kháng-nhiều-thuốc
là dấu hiệu của sự yếu kém trong việc quản lý điều trị và lơ là, bất cẩn
khi áp dụng các chương trình phòng chống, kiểm soát bệnh lao.
Bác sĩ Nguyễn Ý Đức, Texas-Hoa Kỳ
