Huyết Áp
Thấp
Bác sĩ Nguyễn Ý-Ðức (Câu
Chuyện Thầy Lang)
Thường thì chúng ta e ngại bị cao huyết áp, nhiều hơn
là thấp huyết áp. Vì sợ bị rơi vào cảnh liệt hạ chi đi xe lăn vì tai biến
mạch máu não hoặc bị suy thận suy tim, những biến chứng trầm trọng của
“tên sát nhân thầm lặng” này. Tuy nhiên, nếu huyết áp quá thấp thì lại
có nhiều rủi ro cho sức khỏe, đôi khi đe dọa tới tính mệnh.
Huyết áp là sức ép của máu lên lòng động mạch khi trái tim thu bóp để
đấy máu vào động mạch và khi tim trương giãn ra để tiếp nhận máu.
Huyết áp được đo theo đơn vị mili mét thủy ngân (mmHg), với hai con số:
số trên là huyết áp tâm thu (systolic) và số dưới là huyết áp tâm trương
(diastolic).
Huyết áp thay đổi tùy theo thời gian trong ngày: thấp nhất vào ban đêm
khi ngủ, cao hơn khi thức dậy; buổi chiều cao hơn buổi sáng, nhất là khi
đi lại, lao động chân tay, tinh thần căng thẳng. Huyết áp cũng thay đổi
tùy theo tư thế cơ thể.
Khi ngồi huyết áp tâm trương cao hơn nằm khoảng 5mmHg. Ngồi không dựa
lưng, tâm trương cao hơn 6mmHg. Ngồi chéo cẳng chân, tâm thu tăng từ 2-8mmHg.
Ngồi mà tay buông thõng, HA cao hơn là khi tay dơ cao. Cơ thể rất nhạy
cảm với sự thay đổi huyết áp, đặc biệt là một số tế bào ở thành động mạch.
Khi huyết áp đột nhiên tăng hoặc giảm, các tế bào này sẽ can thiệp khiến
cho huyết áp trở lại mức trung bình để có đủ máu chuyển tới các cơ quan
sinh tử như tim, não, thận.
HA ở tay trái hoặc tay phải không khác biệt mấy, tuy nhiên nếu đo lần
đầu, nên đo cả hai bên để so sánh. Hiện nay các nhà chuyên môn coi huyết
áp bình thường là bằng hoặc dưới 120/80, lý tưởng là 115/75.
Thế nào là huyết áp thấp
Các nhà y học cũng đồng ý với nhau là huyết áp thấp khi một trong hai
kết quả bằng hoặc dưới 90 cho tâm thu, 60 tâm trương. Như vậy nếu có kết
quả 115/50 thì là huyết áp thấp.
Đây là con số chung chung, với người này là thấp nhưng lại bình thường
với người khác vì họ không có các khó khăn dấu hiệu bệnh như chóng mặt,
sỉu hoặc bất tỉnh.
Người tập luyên cơ thể, các lực sĩ thường hay có huyết áp và nhịp tim
hơi thấp hơn bình thường mà họ vẫn khỏe mạnh.
Có nhiều loại thấp huyết áp khác nhau:
a-Thấp với tư thế đứng (Orthostatic hypotension)
Chẳng hạn khi đang nằm hoặc ngồi mà đứng lên, nhất là với động tác quá
nhanh, đứng xếp hàng lãnh “tem phiếu” cả nửa ngày, đứng lâu khi tắm hoa
sen, đôi khi do ngồi làm việc liên tục nhiều giờ. Bình thường, khi đổi
tư thế như vậy, sẽ có khoảng từ 300-800 cc máu dồn xuống phần dưới cơ
thể theo sức hút của trái đất, khiến cho não thiếu dinh dưỡng. Con người
cảm thấy xây xẩm, lảo đảo, chóng mặt.
May mắn là cơ thể đã có sẵn một số đáp ứng tim mạch, thần kinh, sinh hóa
để đối phó với rủi ro này. Chẳng hạn các cơ bắp ở hạ chi co hẹp, thành
bụng ép vào tĩnh mạch đẩy máu từ dưới ngược lên phía trên. Do đó hậu quả
của huyết áp thấp chỉ thoảng qua khoảng dăm ba giây-phút. Nếu các cơ chế
này hoạt động kém hữu hiệu, hậu quả sẽ lâu dài.
Hiện tượng này thường thấy ở người cao tuổi hoặc người suy nhược, nhưng
đôi khi cũng có ở người trung niên khỏe mạnh khi họ ngồi lâu với cẳng
chân bắt chéo rồi bất chợt đứng dậy.
Nguyên nhân có thể do tác dụng của một số dược phẩm, khiếm khuyết hồi
huyết tĩnh mạch, giảm khối lượng máu, suy tim, rối loạn thần kinh.
Trong trường hợp này, các nhà chuyên môn coi thấp huyết áp là khi tâm
thu giảm ít nhất 20mmHg, tâm trương giảm ít nhất 10mmHg sau khi đứng dậy
khoảng 3 phút.
b-Thấp do rối loạn liên lạc giữa
thần kinh tim-não
Khi đứng quá lâu, huyết áp thường thấp, nhưng cơ thể có thể điều chỉnh
để bình thường hóa.
Tuy nhiên, ở một số người, nhất là giới trẻ thì cơ chế điều chỉnh này
không làm việc đúng đắn. Thay vì báo động huyết áp thấp, thần kinh tại
tim lại phát ra tín hiệu ngược lại (huyết áp cao), não bộ bèn giảm nhịp
tim và hạ huyết áp. Máu đưa xuống phần bụng và hạ chi nhiều, lên não ít.
Tình trạng trở nên xấu và bệnh nhân cảm thấy xây xẩm, quay cuồng.
c-Thấp sau bữa ăn (Postprandial hypotension)
Trong vòng 2 giờ sau khi ăn, huyết áp có thể giảm tới 20mmHg, đặc biệt
là ở người tuổi cao, người đang bị cao huyết áp, có bệnh tim mạch, người
già có tiền sử té ngã, người đang dùng thuốc trị cao huyết áp. Sự kiện
này có thể gây ra ngất sỉu, cơn đau thắt ngực, chóng mặt, mệt, buồn nôn,
mờ mắt thậm chí cả stroke nữa.
Có nhiều cách giải thích:
Như là sau khi ăn, máu tụ nhiều ở cơ quan nội tạng (ruột, bao tử) để giúp
sự tiêu hóa thực phẩm, giảm khối lượng máu cho các bộ phận khác (não).
Hoặc là sau bữa ăn có sự giảm lượng máu từ tim đưa ra;
Hoặc thấp huyết áp là do tác dụng của insulin làm giảm đường huyết kéo
theo giảm huyết áp;
Hoặc sự quá giãn tĩnh mạch ngoại vi.
Bình thường thì cơ thể điều chỉnh được bằng cách tăng lượng máu bơm ra
từ tim và co mạch máu ngoại vi. Nhưng ở nhiều người, cơ chế này “trục
trặc”, thiểu tuần hoàn não, khiến con người lảo đảo, quay cuồng.
Nguyên nhân gây ra thấp huyết áp
a- Giảm khối máu do mất
nước tại các mô cơ thể vì ói mửa, tiêu chảy, nóng sốt, dùng nhiều thuốc
lợi tiểu, phỏng nặng, vận động quá mức với đổ mồ hôi. Máu lưu thông giảm,
huyết áp thấp, không đủ dưỡng khí nuôi tế bào, cơ thể mệt mỏi, yếu, chóng
mặt.
Nếu mất nước quá nhiều và không được điều trị bệnh nhân có thể rơi vào
tình trạng shock, nguy hiểm tới tính mạng.
b- Nội ngoại xuất huyết
đều giảm khối lượng máu và đưa tới thấp huyết áp.
c- Trong thời gian có thai,
mạch máu giãn mở, giàm sức ép của máu lên động mạch do đó áp huyết áp
xuống thấp khiến cho bà bầu hay chóng mặt. May mắn là huyết áp sẽ trở
lại bình thường sau khi sanh.
d- Một số bệnh tim như suy
tim, rối loạn van tim, nhịp tim chậm, cơn suy tim đều làm huyết áp xuống
thấp vì máu lưu hành ít đi.
đ- Mấy bệnh nội tiết như
tiểu đường, nhược hoặc cường tuyến giáp, đường huyết thấp.
e- Nhiễm trùng huyết, cơn
dị ứng trầm trọng, dinh dưỡng thiếu sinh tố B12, folic acid.
g- Dược phẩm như thuốc lợi
tiểu, thuốc giãn mạch, thuốc viagra, vài loại thuốc chống trầm cảm, thuốc
chống đau, rượu.
h- Bệnh Parkinson, chấn
thượng sọ não, ngộ độc hóa chất, phản ứng với thuốc, suy gan, nằm bất
động quá lâu.
Dấu hiệu, triệu chứng
Các dấu hiệu thường thấy gồm có chóng mặt, ngất sỉu, buồn ngủ, kém tập
trung, buồn nôn, mờ mắt, hơi thở nhanh, da lạnh, khát nước.
Khi huyết áp thấp trầm trọng, bệnh nhân có thể bị trụy tuần hoàn (shock).
Điều trị
Thấp huyết áp ở người khỏe mạnh mà chỉ có chóng mặt thoảng qua khi đứng
lên ngồi xuống thường thường không cần đến trị liệu. Với
các trường hợp nặng, điều trị nguyên nhân gây ra huyết áp thấp có thể
giái quyết được vấn đề.
Trường hợp huyết áp xuống rất thấp gây ra shock thì cần được cấp cứu tại
bệnh viện.
Bác sĩ có thể cho dùng dược phẩm tăng khối máu (fludocortione, clonidine,
viên ngừa thai); thuốc co mạch (midrodine, ritalin, vài loại chống trầm
cảm) hoặc thuốc điều khiển sản xuất epinephrine/norepinephrine (ức chế
beta atenolol, propanolol) để nâng huyết áp.
Phòng tránh
Các phương thức sau đây được áp dụng để giảm thiều dấu hiệu triệu chứng
của huyết áp thấp:
1-Uống nhiều nước để ngăn ngừa cơ thể khô nước và nâng cao huyết áp.
2-Dùng thêm muối có thể nâng cao huyết áp, nhưng cần được bác sĩ hướng
dẫn để tránh rủi ro suy tim.
3-Mang tất đàn hồi để tránh máu tụ ở hạ chi, nhờ đó máu nhiều hơn ở phần
trên cơ thể.
4-Tránh uống rượu vì rượu làm mất nước và làm giãn mạch.
5-Đừng đứng quá lâu; từ từ đứng lên khi nằm hoặc ngồi.
6-Có huyết áp thấp sau khi ăn: không nên uống thuốc chống huyết áp trước
khi ăn; tránh đứng bất thình lình và nên nằm nghỉ sau khi ăn; giảm tinh
bột trong phần ăn, chia phần ăn làm nhiều bữa nhỏ.
7-Với một số người, nước uống có caffeine làm co mạch nhưng nên uống vào
buổi sáng để tránh khó ngủ ban đêm.
8-Nằm ngủ với gối hơi cao hơn chân có thể giảm triệu chứng bằng cách giữ
lại natri, bớt tiểu đêm.
9-Khi đứng lâu: một chân co hoặc để trên ghế; lâu lâu ngồi xuống hoặc
cúi mình về phía trước, để tay lên đầu gối.
Khi nào cần đi khám bệnh
Thấp huyết áp mà lại thêm đau ngực, nhiệt độ cơ thể trên 101◦ F (38.3°C),
rối loạn hô hấp, tim đập không đều, tiêu chầy và nôn ói kéo dài, ho ra
đàm, không ăn uống được, đều cần đi bác sĩ ngay để được khám bệnh và điều
trị.
Kết luận
Một trong những triết lý sống khá hay của người Á Đông là không thái quá
mà cũng chẳng nên bất cập. Cao quá cũng có hại mà thấp quá cũng mang lại
rủi ro. Cho nên cứ “Trung Dung”, cố gắng giữ huyết áp suýt soát 120/80
là tốt hơn cả.
Đó là điều mong ước của mọi người.
Bác sĩ Nguyễn Ý-Đức M.D.
Texas-Hoa Kỳ
(www.nguyenyduc.com)
