Đau
Tim, Tức Ngực
Bác sĩ Nguyễn Ý Đức (Câu
Chuyện Thầy Lang)
Trong suốt cuộc đời, thế nào chúng ta cũng có lúc ôm ngực
kêu đau.
Có người thì hơi đau một chút đã hoảng hốt la làng là đang bị cơn-đau-tim
và vội vàng kêu xe cấp cứu. Ngược lại thì cũng có người mặt xanh như tầu
lá, ngực nhói đau thì lại bảo vì ăn không tiêu, uống vài viên chống acit
là ổn.
Cả hai thái độ coi bộ đều cần được xét lại.
Thành ra, thêm một chút hiểu biết về những cơn đau từ ngực tưởng cũng
không phải là dư.
Lồng ngực
Ngực là khoảng trống trước của cơ thể, nằm giữa cổ và hoành cách mô.
Các xương của ngực kết hợp với nhau thành một cái chuồng hình nón.
Mười hai xương sườn là chấn song của lồng ngực. Xuơng sườn nối với xương
ức ở phía trước và các đốt sống ở phía sau.
Giữa các xương sườn là khoảng cách liên sườn, trong đó có dây thần kinh,
mạch máu và cơ.
Lồng ngực bao bọc và che chở cho hai lá phổi, trái tim, thực quản và các
bộ phận phụ thuộc.
Thực quản là ống dẫn thực phẩm từ miệng xuống bao tứ, nằm sau xương ức.
Từ trái tim đi ra là động mạch chủ, chạy dọc xuống dưới, phân phối máu
đỏ có nhiều dưỡng khí để nuôi tế bào. Tĩnh mạch chủ chạy từ phía dưới
cơ thể lên tim, chuyển máu có nhiều khí carbon, rồi lên phổi để đổi lấy
dưỡng khí.
Dưới lồng ngực là xoang bụng chứa các bộ phận như dạ dày, ruột già ruột
non, gan, lá lách, tuyến tụy, thận, bọng đái. Các bộ phận này nằm sát
ngay dưới lồng ngực.
Ngực và bụng ngăn cách nhau bằng cơ hoành. Khi áp xuất trong bụng tăng,
các bộ phận này cũng ép lên lồng ngực.
Với sự sắp đặt như vậy, cơn đau ngực có thể là từ nhiều cơ quan khác nhau,
chứ không riêng gì từ trái tim.
1-Đau không từ trái tim
a. Bệnh của túi mật như
viêm hoặc sỏi mật đôi khi cũng gây đau tương tự như cơn đau của tim.
b. Chứng ợ chua với chất
acit từ bao tử trào ngược lên thực quản, tạo ra cảm giác nóng cháy sau
xương ức.
c. Viêm màng bọc hai lá
phổi vì sưng phổi gây ra cảm giác đau, nhất là khi ho hoặc hít thở mạnh.
d. Đau khi gẫy nứt xương
sườn hoặc viêm lớp sụn nối tiếp xương sườn với xương ức.
e. Đau nhức các cơ liên
sườn hoặc khi dây thần kinh bị kẹp.
g. Đau ngực trong các bệnh
phổi như phổi tràn khí phế mạc (pneumothorax), hen suyễn, nghẽn động mạch
phổi.
h. Trong bệnh zona do virus
thủy đậu gây ra, đau nhức từ sau lưng tới lồng ngực kèm theo một dải những
mụn nước.
i. Nuốt nhiều không khí
khi vội vàng ăn hoặc uống nước có hơi hoặc uống với ống hút. Không khí
làm căng bao tử, tạo ra cảm giác đau đau ở phía trái bụng dưới.
Người đang tức giận bực mình cũng nuốt nhiều hơi trong khi ồn ào, hổn
hển diễn tả lời nói.
k. Nằm ngủ với cánh tay,
bả vai ở vị thế bất bình thường cũng đưa tới đau ngực.
l. Trong cơn hoảng sợ, tim
đập nhanh, hơi thở dồn dập, đổ mồ hôi, hụt hơi thở cũng thường có cơn
đau trước ngực.
2-Đau từ trái tim
Đau từ trái tim cũng có nhiều loại:
a- Cơn-đau-thắt-ngực, tiếng Anh gọi là angina
pectoris. Angina có nghĩa đau như co thắt, xiết chặt trái tim lại (constricting
pain). Pectoris là lồng ngực.
Năm 1768, bác sĩ người Anh William Heberden là người đầu tiên tả cảm giác
này một cách ngắn gọn, linh động như sau: “Người bị cơn đau thắt ngực
hành hạ khi đang đi lên một con đường dốc hoặc sau khi ăn no. Đau rất
khó chịu tưởng như có thể chết đi được nếu cơn đau cứ tiếp tục. Nhưng
may mắn là khi người đó nghỉ thì cơn đau hết tức thì”.
Đau của angina cho cảm giác như co thắt toàn thể hoặc phần ngực nằm sau
xương ức, lan lên cổ, hàm, má, bả vai, cánh tay và xuống cả vùng giữa
bụng hoặc giữa hai xương bả vai.
Đau thắt ngực thường xảy ra khi ta leo lên một ngọn đồi hoặc bước những
bậc cầu thang lên lầu, khi đi trong gió lạnh, mang vật nặng, cào lá, làm
vườn, xúc tuyết, vươn mình chạy đỡ đường banh quần vợt, đang coi một truyện
phim nhiều kích động, đôi khi cả trong lúc hấp dẫn giao hợp hoặc những
cơn thịnh nộ, lo âu. Cũng có trường hợp đang ngủ, cơn đau xuất hiện đánh
thức nạn nhân bừng dậy ôm ngực nhăn nhó.
Mỗi cơn đau như vậy kéo dài không quá 10 hoặc 20 phút và hầu như chầm
dứt khi ta ngưng hoạt động đã gây ra cơn đau. Hoặc đặt dưới lưỡi một viên
nitroglycerin. Và khi được hỏi đau ở đâu thì hầu như mọi người đều chỉ
vào ngực với cả bàn tay chứ không với một ngón tay.
Tại sao có cơn đau thắt ngực như vậy?
Thưa đau là tiếng kêu cứu, phản kháng của trái tim bị bỏ đói, thiếu dưỡng
khí mà còn bị lạm dụng bóc lột sức lao động quá mức. Với kích thước bằng
nắm tay, trái tim co bóp liên tục ngày đêm 70 lần trong một phút để bơm
ra, hút vào một lượng máu khổng lồ là 6 tấn máu vào cả ngàn cây số mạch
máu mỗi ngày.
Để hoàn tất nhiệm vụ của một cái bơm, các cơ của tim cần được nuôi dưỡng
với oxy. Động mạch vành lãnh trách nhiệm nuôi dưỡng này.
Động mạch vành có hai nhánh chính trước và sau tim và các nhánh phụ bao
phủ toàn bộ trái tim như một cái vương miện. Bình thường, tim và động
mạch có khả năng thích nghi, làm việc nhiều hơn một chút để đáp ứng nhu
cầu dinh dưỡng khi cơ thể hoạt động mạnh mẽ hơn.
Động mạch vành có đường kính khoảng từ 2-3 mm, vừa đủ rộng để chứa một
chiếc que diêm. Nhưng khi động mạch vành bị thu hẹp, sự nuôi dưỡng cơ
tim giảm đi. Cơ tim gào thét bằng những cơn đau, để báo động cho con người
là họ đang trong tình trạng hiểm nghèo.
Thu hẹp thông thường của động mạch là do những mảng chất béo cholesterol
bám vào thành động mạch vành. Cholesterol cần cho cơ thể, nhưng chỉ ở
mức độ vừa phải. Nếu cao quá thì chúng phải kiếm chỗ để dung thân. Mà
gần nhất là ở ngay các động mạch mà chúng đang lưu hành. Đó là sự Vữa
Xơ Động Mạch (Atherosclerosis).
Khởi thủy là lớp màng lót của một chỗ nào đó trong động mạch trở nên mềm
rồi một thời gian sau cứng lại. Cholesterol bắt đầu bám vào đó, mỗi ngày
mỗi cao hơn. Khoáng chất calci trong máu cũng nhân cơ hội táp vô, làm
mảng cứng, khó tan.
Diễn tiến của sự vữa xơ rất chậm, có khi cả năm và không có triệu chứng
báo hiệu. Con người vẫn “vô tư” ăn uống, với nhiều chất béo cholesterol
rất ngon miệng trong món ăn. Lòng động mạch thu hep dần dần và khi đường
kính động mạch giảm tới 75% thì chuyện chẳng lành xảy ra. Đó là cơn đau-thắt-ngực,
angina.
Mỗi cơn đau tại một vùng cơ thể là một lời cảnh cáo, một báo hiệu có hiểm
nguy, khó khăn đâu đó. Để con người biết mà đề phòng, đối phó, chữa trị.
Trái tim thiếu nuôi dưỡng, làm việc quá sức và kêu đau. Nếu ngưng nguyên
nhân gây đau, tim dịu xuống, hết nhăn nhó.
Cũng có một số trường hợp, vữa xơ không đưa tới cơn đau thắt ngực. Đó
là ở những người mà động mạch vành thu hẹp đã tạo ra được vài mạch máu
bên lề (collateral), vòng qua đường hẹp tắc, dẫn máu nuôi tim.
Hiện tượng vữa xơ cũng thấy ở các động mạch nuôi thận, nuôi não, nuôi
ruột, nuôi tứ chi.
Ở não, vữa xơ gây ra tai biến não (stroke). Ở thận đưa tới suy thận, phải
lọc máu, thay thận. Ở chân đưa tới khập khiễng cách hồi (clauditation
intermittant) với đau bắp vế khi đi, khi chạy, hết đau khi ngồi khi nghỉ…
Những rủi ro đưa tới vữa xơ là cao huyết áp, béo phì, cao cholesterol
trong máu, phì phèo thuốc lá luôn miệng, tiểu đường, không vận động cơ
thể, căng thẳng tâm thần…
Để xác định cơn-đau-thắt-ngực, bác sĩ cần tìm hiểu y sử người bệnh, hoàn
cảnh nào angina xảy ra, cơn đau như thế nào, thường thường nạn nhân làm
gì để giảm cơn đau.
Rồi khám tổng quát, nghe nhịp tim, đo điện tâm đồ khi bệnh nhân nghỉ và
sau khi bệnh nhân bước lên chục bực thang hoặc đi trên máy đi bộ (treadmill).
Angina thường thường giảm hết sau khi ngưng động tác gây ra nó hoặc sau
khi dùng nitroglycerin. Nitroglycerin là dược phẩm có tác dụng trị liệu
rất lớn và thường được dùng để loại bỏ cấp kỳ cũng như giảm tần số và
phòng tránh các cơn angina.
Thuốc làm giãn mở động mạch vành, khiến cho máu lưu thông tới tim nhiều
hơn để giải tỏa cơn đau kêu gào thiếu dưỡng khí của cơ tim. Thuốc cũng
làm giãn mở mạch máu toàn thân, nhờ đó tim cũng bớt phải co bóp mạnh hơn
để bơm máu ra.
Thuốc được đặt dưới lưỡi để tự tan ngấm váo máu và tác động tức thì. Nhớ
đừng nhai đừng nuốt nitroglycerin.
Cũng có loại nitroglycerin dạng mỡ thoa trên ngực với tác dụng kéo dài
vài giờ.
Dùng thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ. Nếu viên đầu không thấy công hiệu,
có thể dùng thêm một viên nữa. Và nếu cơn đau không giảm sau khi dùng
thuốc 15 phút, nên cho bác sĩ hay ngay.
Cơn đau liên tục xẩy ra cần được điều trị tại nhà thương, vì rất có thể
là ta bị cái đau của cơn-đau-tim, Heart attack.
Để được an toàn, nên nghĩ tới heart attack khi angina không thuyên giảm
với nghỉ hoặc với hai ba viên nitroglycerin.
Cũng nghĩ tới heart attack nếu chưa bao giờ bị angina mà bây giờ chợt
bị đau nơi ngực, không bớt khi ngưng công việc đang làm.
b-Cơn-đau-tim
Trên đây là đau-nghỉ-hết đau. Bây giờ là đau, nghỉ cũng chẳng hết mà lại
có nhiều nguy cơ nghỉ luôn trong lòng đất. Đó là cơn-đau-tim, heart attack.
Heart attack cũng báo hiệu bằng cơn đau trước ngực, đau như trái tim bị
kẹp giữa hai ngàm của chiếc máy ép nước mía, kéo dài nhiều giờ và không
thuyên giảm cho tới khi được cấp cứu (với morphine). Đau cũng xuất hiện
ở vùng trên bụng, lan lên cổ, ra hai vai, tới cánh tay và có khi vòng
ra sau lưng.
Bệnh nhân ở trong tình trạng lo sợ, toát mồ hôi lạnh, mặt xanh như tàu
lá, ợ hơi (belching), ọe khan hoặc ói mửa. Thêm vào đó là cảm giác hụt
hơi thở, hổn hển ngáp ngáp không khí, tim đập nhanh.
Ở nữ giới và lão niên, các dấu hiệu nhiều khi không rõ rệt, chỉ cảm thấy
mệt mỏi, yếu sức khiến cho họ không nhận ra là đang trong cơn hiểm nghèo.
Nguyên do đưa tới heart attack cũng bắt nguồn từ những mảng cholesterol
trong động mạch. Tới một lúc nào đó, một mảnh của mảng này tách ra, tạo
thành ra một máu cục, di chuyển tới động mạch tim và hoàn toàn gây tắc
nghẽn sự lưu thông máu tới nuôi tế bào tim. Tế bào chết vì thiếu oxy,
mà y học gọi là nhồi-máu-cơ-tim (myocardial infarction).
Ngoài ra, heart attack cũng gây do một số nguy cơ khác như gia đình có
người bị nan bệnh này, do hút nhiều thuốc lá, do cao huyết áp, tiểu đường,
lạm dụng thuốc cấm cocaine…Đáng tiếc là trong nhiều trường hợp, các rủi
ro này kết cấu với nhau để gây ra thiệt hại cho trái tim và đưa tới heart
attack.
Xác định heart attack bằng khám tổng quát, đo điện tâm đồ, chụp x-quang
tim và thử máu tìm mức độ men tế bào tim. Khi tế bào tim bị hủy hoại,
chúng nhả ra những enzyme và tế bào càng chết nhiều thì enzyme trong máu
càng cao.
Cơn-đau-tim là một cấp cứu y khoa vì tử vong có thể xảy ra trong vài chục
phút. Nhiều người thiệt mạng trước khi tới bệnh viện vì họ coi thường
các dấu hiệu báo động.
Bệnh nhân thiệt mạng phần lớn là do rối loạn nhịp tim. Nhịp tim nhanh
loạn xạ (tachycardia), rung tim thất (ventricular fibrillation) đưa tới
tim rung rinh (quivering), co giật (twitching) thay vì co bóp (beating)
và cuối cùng là ngưng tim, nhiệm vụ bơm máu chấm dứt.
Do đó, các cơn đau ngực đều nên coi là khẩn cấp. Nếu bất cứ dấu hiệu nào
mà ta nghĩ là có thể xuất phát từ trái tim, thì kêu cấp cứu ngay.
c-Viêm màng bọc trái tim
Màng bọc trái tim hoặc ngoại-tâm-mạc (pericardium) là một cái màng bao
quanh tim để che chở cho cơ quan nhỏ bé nhưng quý giá này. Màng có thể
bị viêm vì nhiễm virus, chứng ure huyết, ung thư và có các triệu chứng
như đau ngực, nóng sốt…
d-Rách động mạch chủ
Động mạch chủ (aorta) là động mạch chính của cơ thể, xuất phát từ tâm
thất trái, uốn cong phía trên tim rồi chạy xuống ngực và bụng, phía trước
xương sống.
Khi bị một cú đập mạnh vào ngực, hoặc khi huyết áp lên quá cao, lớp màng
lót của động mạch chủ có thề bị rách (aorta dissection), tạo ra một cơn
đau ngực không lường trước, rất dữ dội, có thể chết ngưới. May mắn là
chuyện này rất hiếm khi xảy ra.
e-Co thắt cơ của động mạch vành
Đôi khi cơ của động mạch vành co thắt và cũng đưa tới đau ngực từng cơn.
Nguyên do có thể là tự nhiên co hoặc bị các chất như nicotine, caffeine
kích thích. Co thắt xảy ra khi nghỉ cũng như đang hoạt động.
Kết luận
Đó là những cơn đau ngực với các nguyên nhân. Biết chúng để đối phó với
chúng là điều cần, vì cẩn tắc vô ưu, cứu bệnh như cứu hỏa.
Bác sĩ chuyên bệnh Tim Mạch Harvey Simon, Đại học Y khoa Harvard, thường
nói với các sinh viên của ông rằng: “Dấu hiệu thông thường nhất của cơn-đau-tim
là cơn đau thắt ngực và dấu hiệu thứ nhì là sự phủ nhận denial, vùi đầu
trong cát. -Ôi chỉ một chút căng thẳng, khó tiêu, hết ngay ấy mà!”.
Và ông đề nghị: với mọi nhói tim, nặng ngực, khó thở, cần tham khảo ý
kiến bác sĩ ngay. Kẻo rồi lại quá trễ.
Bác sĩ Nguyễn Ý-ĐỨC
Texas- Hoa Kỳ
Copyright, 2008. Muốn phổ biến bài viết này, cần
xin phép tác giả và xin ghi rõ nguồn Y Dược Ngày Nay, www.yduocngaynay.com
