Bệnh
Shingles_Giời Leo đã có thuốc ngừa
Bác sĩ Nguyễn Văn Đức,
Chuyên Khoa Nội Thương
Năm trước, hãng thuốc Merck hãnh diễn công bố thuốc chích Zostavax họ
chế để ngừa bệnh shingles, dùng cho người 60 tuổi trở lên. Nay Medicare
vừa cho các vị 65 trở lên dùng thuốc.
Bệnh shingles (phát âm “shing-gơlz”), còn có tên herpes zoster (tiếng
Việt, có người gọi bệnh zona, bệnh giời ăn), là một bệnh da hay xảy ra.
Riêng tại Mỹ, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Tật bệnh (CDC) ước lượng
mỗi năm có khoảng 600.000 đến 1 triệu trường hợp bệnh shingles. Bệnh đặc
biệt chỉ tấn công một vùng da của cơ thể phụ trách bởi một dây thần kinh
cảm giác.
Trong suốt cuộc đời, shingles sẽ đến thăm 10-20% chúng ta. Trẻ không tha,
già không thương, nó đến thăm cả trẻ lẫn già, song càng lớn tuổi, ta càng
dễ bị nó. Trẻ em dưới 2 tháng nếu nổi trái rạ, sau dễ bị shingles hơn
các trẻ khác. Vì hai bệnh trái rạ và shingles gây do cùng một loại siêu
vi trùng (virus).
Siêu vi trùng này tai quái lắm. Ở người nổi trái rạ (hay “thủy đậu”, tên
Mỹ: “chickenpox”, “varicella”), khi bệnh khỏi, các siêu vi trùng gây bệnh
không chịu ra khỏi cơ thể người bệnh. Chúng theo những thần kinh dẫn truyền
cảm giác dưới da (cutaneous nerves), đi ngược vào các hạch thần kinh nằm
phía sau cột sống. Chúng ẩn thân, chờ thời tại các hậu cứ này. Một lúc
nào đó, lại rủ nhau dạo chơi, đi dọc theo thần kinh dẫn truyền cảm giác
ra ngoài da, gây một hình thức bệnh khác gọi là “shingles”, tạo những
bọc nho nhỏ mọng nước, rất đau ở một bên đầu, một bên thân, một bên tay
hay chân. Đặt tên Việt cho shingles là bệnh “giời cắn” dễ hiểu hơn chăng?
Như vậy, shingles gây do các siêu vi trùng trái rạ, từ các hạch thần kinh
trong cơ thể người trước từng nổi trái rạ, ra ngoài da dạo chơi (có khi
2-3 lần trong suốt cuộc đời người bệnh). Thế nên, siêu vi trùng gây bệnh
được đặt tên “varicella zoster virus”, vừa gây bệnh trái rạ (varicella),
vừa gây bệnh “giời cắn” (shingles hay herpes zoster). Bệnh hiếm khi lây
trực tiếp từ người bệnh sang người khác.
Các vị có tuổi hay bị shingles hơn người trẻ, do cơ chế kháng cự (immunologic
function) của cơ thể ta giảm dần theo tuổi tác, không đủ sức cản trở,
ngăn cấm những siêu vi trùng trái rạ từ các hạch thần kinh, ra dạo chơi
ngoài da. So với người trẻ, các vị có tuổi cũng hay đau lâu hơn, sau khi
các vết shingles trên da đã lành.
Triệu chứng
Shingles thường diễn tiến qua 2 giai đoạn:
1. Giai
đoạn trước khi nổi mụn (preeruptive phase):
4-5 ngày trước khi trên da xuất hiện những mụn gây do shingles, bạn thấy
đau, ngứa, hoặc có cảm giác như phỏng ở chỗ sắp xuất hiện những mụn shingles.
Có khi bạn đau dữ lắm, khiến bác sĩ ngỡ bạn bị những bệnh nguy hiểm như
viêm màng phổi (pleurisy), chết cơ tim cấp tính (myocardial infarction,
nôm na là heart attack), nhức đầu một bên migraine (migraine headache),
hoặc các bệnh nguy hiểm trong bụng. Cho đến lúc những vết shingles xuất
hiện, bác sĩ mới thở phào nhẹ nhõm, xoa tay: “À, shingles”.
Trong giai đoạn “đau mà chưa thấy kẻ thù”, bị cắn đến chẩy nước mắt, nếu
bạn tả kỹ vùng đang đau, may ra bác sĩ sẽ nghĩ đến shingles.
Từ tủy sống (spinal cord) nằm phía sau cột xương sống (spine), tỏa ra
một hệ thống thần kinh cảm giác đi khắp cơ thể, song song với hệ thống
thần kinh vận động. Hệ thần kinh vận động điều khiển sự hoạt động của
các bắp thịt và nhiều cơ quan. Còn hệ thần kinh cảm giác có nhiệm vụ dẫn
truyền cảm giác từ các cơ quan về tủy sống (rồi từ tủy sống, sẽ có những
thần kinh khác tiếp nối, dẫn truyền cảm giác lên óc). Hai hệ thống thần
kinh cảm giác và vận động làm việc phối hợp, nhịp nhàng.
Các thần kinh cảm giác của da chia nhau phụ trách việc dẫn truyền cảm
giác từ da về tủy sống. Khi siêu vi trùng shingles ra dạo chơi ngoài da,
chúng đi từng đàn theo sợi thần kinh cảm giác (vừa đi vừa gặm sợi thần
kinh nên gây đau), do đó, sẽ chỉ gây bệnh ở vùng da do thần kinh cảm giác
đó phụ trách. Bệnh xảy ra ở một bên người: một bên đầu, một bên mặt, một
bên thân người, hoặc một tay hay chân, rất hiếm khi ở cả hai bên người.
Cùng với cái đau trong giai đoạn “bị cắn nhưng chưa thấy ông giời đâu
cả”, có khi bạn cũng nóng sốt, nhức đầu, uể oải, nổi hạch ở gần vùng đau.
Khi các triệu chứng nóng sốt, nhức đầu, uể oải, nổi hạch giảm dần, những
bọc mọng nước nho nhỏ của shingles bắt đầu xuất hiện. Giai đoạn “đau mà
chưa thấy kẻ thù, bị cắn nhưng chưa thấy ông giời đâu cả” có thể không
xảy ra, nhất là ở trẻ con.
2. Giai đoạn nổi
mụn (eruptive phase):
4-5 ngày sau khi bạn bắt đầu cảm thấy đau, “giời” bỗng
xuất hiện. Vùng đau trở nên đỏ, sưng. Trên một nền đỏ, sưng như vậy, nổi
những bọc mọng nước, to nhỏ khác nhau. Nước trong các mụn này, đầu tiên
trong, nhưng đục dần trong vòng 3-4 ngày. Các bọc nước quây quần, tụ tập
với nhau thành từng nhóm, tiếp tục xuất hiện cho đến 7 ngày sau. Rồi chúng
bể vỡ, đóng vẩy, lành dần. Các vẩy rụng đi trong vòng 2-3 tuần khi căn
bệnh rút lui.
Nếu chỉ có vậy, vài tuần sau, câu chuyện bạn bị shingles đã thuộc về quá
khứ. Ở nhiều người, nhất là các vị có tuổi, hoặc các vị yếu sẵn vì bệnh
tật, shingles ác hiểm hơn, tạo không ít khổ đau cho họ. Những chỗ da sưng,
đỏ vì shingles rộng lớn hơn, với nhiều bọc mọng nước hơn, dễ bể thành
những bọc máu. Da chỗ có shingles chết đi (skin necrosis), và có thể nhiễm
trùng, mưng mủ. Da có lành, cũng đầy thẹo.
Bệnh “giời cắn” shingles hay cắn mình ta: ở một bên lưng chạy vòng ra
phía trước ngực hoặc bụng (theo đường dây thần kinh cảm giác, phát xuất
từ tủy sống phía sau cột sống, chạy vòng ra phía trước), y như bệnh trái
rạ cho nhiều vết trái rạ ở mình hơn ở tay chân. Nhưng, trong nhiều trường
hợp, shingles không thích cắn ở mình, mà cắn một bên đầu hoặc một bên
mặt. Ngại nhất là khi nó cắn vùng trán, và mũi gần mắt. Vì nó có thể bò
cả vào mắt, cắn nát các màng bao phủ mắt, gây mù. Người ta nhận thấy khi
một bên mũi hay chót mũi có những vết thương gây do shingles, shingles
thường tạo những tổn thương nặng nhất cho mắt.
Tại mặt, có dây thần kinh mặt (thần kinh số 7) gồm hai nhánh: nhánh cảm
giác dẫn truyền cảm giác từ mặt về óc, nhánh vận động điều khiển các bắp
thịt mặt. Có khi, siêu vi trùng shingles, tấn công nhánh cảm giác gây
mất vị giác ở hai phần ba phía trước lưỡi, thừa thắng xông lên, tấn công
luôn cả nhánh vận động của dây thần kinh mặt, làm liệt các bắp thịt một
bên mặt (Ramsay Hunt’s syndrome). Người bệnh mắt khép không kín, khi cười,
nụ cười không tròn. Trong đa số các trường hợp, sau vài tuần hay vài tháng,
mặt sẽ trở lại bình thường.
Shingles, nếu cắn vùng bụng dưới và háng (sacral zoster), ngoài cái đau,
còn có thể gây khó hoặc bí tiểu.
Biến chứng
1. Đau lâu (postherpetic
neuralgia):
Biến chứng đau lâu khiến nhiều người khổ sở nhất.
Cao tuổi, dễ bị shingles, lúc căn bệnh bỏ đi rồi, các mụn shingles đã
lành mặt, người có tuổi cũng hay đau lâu, nhiều tuần, tháng, năm sau đó.
Người trẻ dưới 30 tuổi ít khi đau lâu do shingles. Ở tuổi 40, một phần
ba số người bệnh đau hơn 1 tháng sau khi shingles đến viếng. Lên đến tuổi
70, 74% (ba phần tư) số người bệnh vẫn còn đau sau 1 tháng. Bệnh shingles
trên mặt dễ gây đau lâu, và đau hơn là bệnh shingles ở những chỗ khác.
Cơ chế gây đau lâu do shingles chưa được biết rõ.
Có vị hàng tháng, hàng năm sau vẫn đau dữ lắm, ngay tại vùng trước bị
shingles. Đau dữ dội (severe), đau không ngớt (intractable), đau phát
mệt (exhausting). Đau mất cả ngủ, ngủ được vài tiếng, lại bị những cơn
đau như dao đâm, điện xẹt đánh thức dậy. Có người tuyệt vọng, đi đến tự
tử, nếu không được an ủi và khuyến khích.
Lắm khi bác sĩ phải dùng đến thuốc giảm đau có chứa chất nha phiến (Tylenol
số 2, số 3, Vicodin, Percocet, Percodan, ...) giúp người bệnh bớt đau.
Các thuốc thuộc nhóm chống sầu buồn (antidepressants, như Elavil, Pamelor,
Tofranil, Norpramin), và nhóm chống kinh giật (anticonvulsants, như Dilantin,
Tegretol, Neurontin), dùng với lượng thấp, có thể phụ giúp giảm đau. Kem
thoa Zostrix chứa chất capsicin, giúp đa số người bệnh bớt đau khổ rất
nhiều, sau 4 tuần thoa thuốc đều (thoa 3-5 lần mỗi ngày, mua không cần
toa bác sĩ). Miếng dán chứa chất lidocaine (lidocaine patches) cũng giúp
bớt đau tạm thời được 4 đến 12 tiếng. Thỉnh thoảng, có trường hợp người
bệnh đau quá, mất ăn mất ngủ, thuốc uống, thuốc thoa đều không kết quả,
phải nhờ đến bác sĩ giải phẫu thần kinh (neurosurgeon) mổ, để tách xẻ
những sợi thần kinh gây đau.
Người đau lâu vì shingles, rất cần những nâng đỡ về tinh thần (emotional
support), ít ra cũng vài tháng.
2. Yếu bắp thịt (muscle weakness):
5-12% số người bị shingles yếu các bắp thịt vùng
có vết shingles. Do các siêu vi trùng shingles, từ sợi thần kinh cảm giác,
chồm sang các dây thần kinh vận động gần đấy, làm tổn thương luôn các
thần kinh này. Các dây thần kinh vận động này điều khiển sự hoạt động
của các bắp thịt vùng đau, nên khi chúng thương tổn, các bắp thịt đó tất
nhiên sẽ yếu. Như trường hợp liệt nhánh vận động của dây thần kinh mặt
ta đã biết ở một đoạn trên.
Cũng may, sự yếu liệt ấy thường tạm thời, và trong 75% (ba phần tư) các
trường hợp, các bắp thịt yếu liệt sẽ hồi phục lại như trước. Quí vị cao
niên, trong khoảng tuổi 60-80, hay có biến chứng này. Shingles tấn công
trên mặt hay gây biến chứng yếu bắp thịt hơn ở các vùng khác của cơ thể.
3. Chết da, nhiễm vi trùng, và gây
thẹo:
Chúng ta đã biết, ở một số người không may, nhất
là các vị lớn tuổi, shingles có thể rất nặng. Nó làm chết chỗ da nó gặm,
khiến các vi trùng (bacteria) sinh sống quanh đó, nhảy vào ăn có, tạo
những vết loét có mủ. Khi lành, chỗ da làm độc do vi trùng mang thẹo rất
xấu. Có thẹo rất lớn. Nếu ở cổ, thẹo có thể làm da mất tính mềm mại, co
dãn, khiến cổ khó xoay trở, cần đến giải phẫu lóc bớt thẹo.
“Da làm độc vì vi trùng? Lo gì, bác sĩ, lúc nào nhà tôi chẳng có sẵn “Ampi”.
Bị gì tôi cũng đem nó ra dùng”. Thưa bạn, đa số các vi trùng, nhất là
các vi trùng ngoài da đã cười khinh Ampicillin từ lâu. Phải dùng các trụ
sinh như Erythromycin, Dicloxacillin, Keflex, Duracef... mới trị được
bọn chúng. Nhưng trước khi dùng trụ sinh, bác sĩ sẽ cẩn thận lấy chút
mủ ở nơi làm độc đem cấy trùng, xem đích thị vi trùng nào là đứa thừa
nước đục thả câu gây loạn. Để nếu sau vài ngày, trụ sinh đang dùng không
kiểm soát được tình thế, ta sẽ đổi trụ sinh khác cho thích ứng.
4. Sưng óc (encephalitits):
Sưng óc là một biến chứng rất nặng, nếu xảy ra,
sẽ xảy ra trong vòng 2 tuần kể từ lúc có các vết shingles xuất hiện trên
da. Những trường hợp dễ đưa đến sưng óc khi bị shingles: shingles tấn
công trên mặt, vùng phụ trách bởi dây thần kinh số 5 (trigeminal nerve),
người yếu sẵn (đang mang bệnh AIDS, bệnh ung thư, đang dùng thuốc làm
giảm sức đề kháng của cơ thể). Tử vong gây do sưng óc vì shingles: 10-20%
(cứ 100 người, đến 10-20 người chết). Đa số những người sống sót sẽ hồi
phục hoàn toàn.
Chữa trị
1. Thuốc Zovirax:
Thuốc Zovirax, dùng sớm trong vòng 72 tiếng khi
mới bắt đầu có những mụn shingles trên da, sẽ nhanh chóng làm giảm đau,
ngăn chặn các mụn xuất hiện nhiều thêm, đồng thời khiến những mụn đã xuất
hiện mau lành. Ở người lớn, lượng thuốc là 800 mg ngày uống 5 lần, dùng
5 đến 7 ngày. Khi dùng thuốc, nên uống nhiều nước.
Thuốc Zovirax rất đắt, nên trong những trường hợp shingles nhẹ, có lẽ
ta không phải dùng đến nó. Nhưng với những vị đang yếu sẵn vì bệnh, tuổi
tác, người có sức đề kháng cơ thể suy giảm (immunosuppressed), có những
mụn shingles xuất hiện trên một vùng rộng lớn, ta nên dùng Zovirax để
chữa. Người có những mụn shingles ở trán và mũi gần mắt, có thể shingles
tấn công luôn cả mắt, cũng cần được chữa với thuốc Zovirax. Trường hợp
này, người bệnh cũng nên được gửi đi xem bác sĩ chuyên khoa mắt (ophthalmologist)
để xem mắt tổn thương chưa, có cần được chữa thêm với thuốc nhỏ mắt chứa
chất diệt siêu vi trùng shingles hay không.
Thuốc Zovirax chữa đau cấp thời gây do shingles, song có ngăn ngừa được
cái đau kéo dài sau này, khi shingles đã bỏ đi hay không, việc này còn
đang trong vòng nghiên cứu.
Gần đây, hai thuốc mới Famvir, Valtrex cũng hữu hiệu không kém Zovirax,
lại tiện hơn, chỉ uống 3 lần một ngày. Có điều, chúng đắt hơn Zovirax.
2. Thuốc steroid:
Ở Mỹ, thuốc steroid hay được dùng là Prednisone, do Prednisone
ít độc hơn các thuốc steroid khác, lại dễ dùng. Thuốc steroid cũng có
tác dụng làm giảm đau trong giai đoạn shingles cấp tính. May ra, thuốc
còn ngừa được cái đau kéo dài sau này, tuy điều này chưa ai dám quyết.
Có lẽ nên dùng thuốc steroid cho các vị trên 50 tuổi, vì các vị ấy hay
đau lâu hơn người trẻ. Quyết định dùng thuốc steroid, ta nên dùng sớm,
khi các mụn shingles mới xuất hiện, và dùng lâu đủ trong 3 tuần.
Ngoài ra, các thuốc chống đau cũng cần được dùng
để chữa đau khi bị shingles. Một số trường hợp, bác sĩ chích thuốc tê
vào những vùng đau, hoặc vào những hạch thần kinh (stellate ganglion block),
có khi vào cả màng epidural của cột sống (epidural block) để giúp người
bệnh bớt đau.
Bệnh shingles hay xảy ra, lại kinh thế, liệu có
ngừa được không? Một tài liệu cho biết, những người chưa từng nổi trái
rạ, tức chưa bao giờ nhiễm siêu vi “varicella zoster”, nếu chích ngừa
trái rạ, sau sẽ ít bị shingles hơn người trước đã nổi trái rạ. Thành thử,
đây là một cách tốt để ngừa trái rạ, và cả shingles sau này. Nay chúng
ta có thêm thuốc Zostavax dùng cho các vị 60 tuổi trở lên, có thể ngừa
shingles, hoặc bệnh nếu vẫn xảy ra, cũng nhẹ hơn. Thuốc đắt, nhưng may,
Medicare vừa cho các vị 65 tuổi trở lên dùng thuốc.
Bs Nguyễn Văn Đức, M.D., Chuyên Khoa Nội Thương
8748 E. Valley Blvd. # H
Rosemead, CA 91770
Tel: (626) 288-3306
Copyright, 2009. Muốn phổ biến bài viết này, cần
xin phép tác giả và xin ghi rõ nguồn Y Dược Ngày Nay, www.yduocngaynay.com
