Rửa
Tay Để Bảo Vệ Sức Khỏe
Nguyễn thượng Chánh, DVM
Trong cuộc sống hằng ngày đôi khi chúng ta quên tuốt luốt là vô số vi
khuẩn và virus đang rình rập quanh ta chờ có dịp để lây nhiễm và tấn công...Bàn
tay thường là trung gian đem mầm bệnh vào người. Cũng may là trong một
môi trường tràn ngập vi khuẩn nhưng cơ thể chúng ta cũng có trang bị những
đội quân phòng thủ gồm những vi khuẩn tốt để chống lại quân xâm lược là
những vi khuẩn xấu từ ngoài vào. Trong ruột, trên da và cả trên hai bàn
tay chúng ta có chứa hằng tỉ vi khuẩn. Mỗi khi bắt tay hay sờ mó một vật
gì chẳng hạn như nắm khóa cửa, robinet, chốt xả nước bàn cầu, v.v… chắc
chắn là bàn tay chúng ta đã bị nhiễm rồi và có thể là với nhiều loại vi
khuẩn khác nhau. Để phòng ngừa sự lây nhiễm thì có một cách rất dễ, đó
là chúng ta hãy chịu khó rửa tay thường xuyên!
Các loại vi khuẩn nào thường hay gặp trên
da?
Có thể phân chia ra làm hai nhóm chính:
1-Nhóm vi khuẩn thường trú (flore résidente): gồm có
các vi khuẩn hội sinh (commensaux) và các vi khuẩn yếm khí như là cầu
trùng Gram dương Staphylococcus epidermis, Coryne -bacteries và Micrococcus
species... Nhóm thường trú nầy có sức gây bệnh rất yếu.
Chúng thường đóng vai trò quan trọng trong việc chống đỡ và ngăn chận
sự xâm nhập của những loại vi khuẩn có khả năng gây bệnh nặng hơn. Bình
thường loại vi khuẩn thường trú không gây bệnh cho chúng ta, ngoại trừ
trường hợp vì rủi ro chúng được đưa ồ ạt vào trong cơ thể như trong trường
hợp mổ xẻ giải phẫu, v.v…
2-Nhóm vi khuẩn tạm trú (flore transistoire): gồm những
vi khuẩn hoại sinh (saprophytes) đến từ môi sinh, từ người khác và từ
vật dụng đã bị nhiễm.
Nhóm nầy có thể là Entérobactéries, Pseudomonas spp (từ môi sinh), Streptocoques
groupe A, Entérococcus spp, Staphylococcus aureus, Candida albicans (từ
các người có hệ miễn dịch yếu, hoặc từ các người bị bệnh tiểu đường)...
Trong nhà thương, tay thường hay bị nhiễm bởi các loại vi khuẩn gây bệnh
(pathogène) như Klebsiella spp và Enterobacter spp. Các vi khuẩn tạm trú
thường rất thay đổi. Chúng tùy thuộc vào nơi chốn nào mà bàn tay sờ vào
để bị nhiễm. Loại vi khuẩn tạm trú thường lây nhiễm vào cơ thể qua hiện
tượng nhiễm trùng chéo (infection croisée, cross contamination).
Lây nhiễm bằng cách nào?
Biết rằng có nhiều loại vi khuẩn sống một cách tự nhiên bình thường trên
cơ thể và không hề hại đến sức khỏe, nhưng ngược lại cũng có rất nhiều
loại vi khuẩn khác thì lại gây cảm nhiễm mỗi khi tiếp xúc vào người chúng
ta. Theo sự ước lượng của các nhà khoa học thì có vào khoảng từ 10.000
đến 100.000.000 mầm bệnh hiện diện trên hai bàn tay và đặt biệt là dưới
khe của các móng tay. Trong bối cảnh nầy, một số mầm bệnh có thể tồn tại
trong nhiều phút thậm chí trong nhiều giờ. Đó là trường hợp của các loại
virus gây các bệnh cảm nhiễm như cảm cúm, rối loạn tiêu hóa, bệnh feu
sauvage (herpes labial), bệnh impétigo (chốc lở) và các bệnh ngộ độc thực
phẩm...
Một vài loại vi khuẩn độc hại hơn có nguồn gốc từ phân, chẳng hạn như
vi khuẩn salmonella (gây bệnh thương hàn) cũng có thể lây nhiễm từ hai
bàn tay. Mỗi khi bắt tay với nhau là mỗi người có thể sau đó đem truyền
sang cho 6 người (?) khác. Mầm bệnh có thể tồn tại trong một thời gian
lâu dài trên bàn bureau, trên nắm khóa cửa, bàn cầu, v.v…Khi nắm vào những
đồ vật bẩn và nếu quên chúng ta lấy tay dụi vào mắt, móc vào mũi hoặc
bốc thức ăn đưa vào miệng, thế là bị nhiễm. Rửa tay thường xuyên là một
cách ngừa bệnh cảm cúm rất hữu hiệu.
Khi nào thì cần rửa tay?
Cho dù có áp dụng cách rửa nào đi nữa thì bàn tay cũng không bao giờ được
tiệt trùng (stérile) hết. Chúng ta bất quá chỉ giúp làm giảm bớt số vi
khuẩn trên tay mà thôi! Rửa tay có mục đích là loại các chất bẩn mà ta
thấy được cũng như các chất bẩn không thể thấy được. Vậy cần nên rửa tay:
- trước và sau khi ăn.
- trước khi rửa mắt rửa mũi.
- trước khi chuẩn bị thức ăn.
- trước và sau khi săn sóc cho các cháu bé, thí dụ như thay tã, v.v…
- trước và sau khi săn sóc vết thương.
- sau khi tiếp xúc với người bệnh.
- sau khi làm một công việc dơ bẩn, thí dụ như làm vườn, v.v…
- sau khi đi toilette.
- sau khi tay đã có đụng chạm tiếp xúc với súc vật hoặc các đồ vật dơ
bẩn, chẳng hạn như tiền bạc, robinets, nắm khóa cửa, lan can, v.v…
Có nhiều cách rửa tay
Thông thường nhứt là rửa tay bằng savon. Nguyên tắc chung là phải chà
xát cho nổi bọt, xoa hai lòng bàn tay với nhau, trên mu bàn tay, tất cả
các ngón và cũng đừng quên các khe móng tay nữa. Thời gian rửa tay và
chờ cho savon thấm vào da tối thiểu phải từ 20 giây trở lên mới hữu hiệu
được. Sau đó là xả bằng nước cho đến khi sạch hết savon trên tay. Cuối
cùng là chùi tay khô bằng khăn sạch, khăn giấy hoặc bằng hơi nóng do máy
thổi ra.
Tránh dùng tay sạch vừa mới được rửa xong mà nắm khóa robinet để tắt nước
hay để vặn nắm khóa cửa để đi ra. Nên dùng một tấm giấy để làm công việc
nầy.
Tùy theo mục đích của công việc mà người ta chia cách rửa tay ra như sau:
*-Rửa thường với savon (lavage simple): Savon có tính tẩy rửa (détergent)
các chất bẩn và dầu mỡ. Với cách nầy chỉ loại bỏ được nhóm vi khuẩn tạm
trú trên da mà thôi nhưng không ảnh hưởng mấy đến số vi khuẩn thường trú
nằm sâu phía dưới da được.
*-Rửa sát trùng (lavage antiseptique): Dùng loại savon đặc biệt vừa có
tính tẩy rửa chất bẩn và đồng thời cũng có tính diệt khuẩn (antibactérien)
nữa. Hiệu quả sát trùng tùy thuộc vào liều lượng savon được sử dụng. Người
ta khuyên nên sử dụng từ 3 tới 5ml savon cho mỗi lần rửa tay.
*-Rửa tay giải phẫu (lavage chirurgical): Sử dụng những dung dịch nước
và alcool. Không có tính tẩy rửa (non détergent) nhưng có tính năng sát
khuẩn.
Tại sao cần khử trùng bàn tay?
Mục đích chính để diệt mầm bệnh (vi khuẩn, virus, nấm mốc). Có 3 cách
diệt khuẩn:
1- Mục đích vệ sinh (désinfection hygiénique) nhằm diệt các mầm bệnh.
Nhóm vi khuẩn tạm trú phải bị diệt bỏ càng sớm càng tốt trong vòng vài
ba giây tới hai phút. Có thể có đôi chút ảnh hưởng đến nhóm vi khuẩn thường
trú.
2- Mục đích giải phẫu (chirurgicale) là một giai đoạn tiền giải phẫu nhằm
diệt nhóm vi khuẩn tạm trú, giảm bớt và hạn chế sự phát triển của nhóm
vi khuẩn thường trú. Ngoài tác dụng diệt khuẩn cấp thời, tác dụng nầy
còn có thể duy trì trong thời gian từ hai đến sáu giờ.
3- Phương cách căn bản (désinfection de base) thường được áp dụng trong
các bệnh viện nhằm mục đích đem tất cả số vi khuẩn nhiễm trên tay xuống
mức tối thiểu. Việc áp dụng quá thường xuyên cách rửa tay nầy hạn chế
một cách vĩnh viễn nhóm vi khẩn thường trú. Cách rửa căn bản chủ yếu dựa
trên nguyên tắc dồn cộng (cumulatif) của các chất diệt khuẩn.
Savon thường hay Savon diệt khuẩn?
Loại savon thường (savon ordinaire) giúp làm sạch chất bẩn và dầu mỡ dính
trên tay.
Còn loại savon diệt khuẩn (savon antibactérien) thì có chứa thêm chất
kháng sinh để diệt một vài loại vi khuẩn...
Nếu so với loại savon thường thì savon diệt khuẩn cũng không có bảo vệ
gì thêm hơn cho chúng ta đối với các bệnh thông thường. Ngoài ra, việc
sử dụng savon diệt khuẩn quá thường xuyên có thể làm nẩy sinh ra hiện
tượng kháng kháng sinh (antibiorésistance)...
Không có một khảo cứu nào khuyên chúng ta nên dùng savon diệt khuẩn hoặc
chất tẩy rửa diệt khuẩn (détergent antibactérien) thay cho sử dụng savon
thường. Savon diệt khuẩn cũng không hữu ích để loại bỏ siêu vi (virus)
vì chất kháng sinh không thể diệt được siêu vi...
Khi chúng ta dùng savon diệt khuẩn chà xát lên hai bàn tay thì những vi
khuẩn nào nằm tại mí savon ở phía ngoài rìa sẽ thoát chết vì chúng tiếp
xúc rất ít với chất kháng sinh chứa trong savon. Chúng có thể trở thành
những vi khuẩn kháng kháng sinh rất nguy hiểm nếu sau nầy chúng ta phải
dùng một loại thuốc kháng sinh nào đó để trị bệnh. Ngoài ra, những dòng
vi khuẩn mang tính kháng kháng sinh cũng có thể chuyển nhượng tính nầy
cho những dòng vi khuẩn khác (transfert de résistance)... Hiện nay trên
thị trường có bán rất nhiều loại chất chà tay có chứa alcool (alcohol
based hand rubs) để chúng ta diệt trùng trên hai bàn tay.
Những hóa chất nầy có thể bán dưới dạng gel alcool đựng trong những chai
nho nhỏ rất tiện cho chúng ta mang theo trong người mỗi khi ra ngoài.
Kết luận
Mặc dù sống trong một môi trường có vô số mầm bệnh đang ngày đêm lảng
vảng xung quanh ta, nhưng chúng ta có những phương cách đơn giản để đề
phòng và giảm thiểu nguy cơ bị lây nhiễm...Đó là sự rửa tay, một phương
cách đã được y giới nhìn nhận từ gần một thế kỷ nay rồi!
Tham khảo:
- Agence de Santé publique du Canada, Se laver les mains… un geste
important pour la santé. Mars 2006.
- CDC, Hand Hygiene Guidelines Fact Sheet, 2002.
- FDA, Hand Hygiene in Retail & Food Service Establishments. May 2003.
- J.B. Hann, The Source of the Resident flora. The Hands. 1973, 5; 247-252.
- K.J McGinley, Composition and Density of Microflora in the Subungual
space of the Hand. Journal of Clinical Microbiolog 1988, 26, 950-953
Montreal, April 21, 2007
Nguyễn Thượng Chánh, DVM
