Y
học : Những điều cần biết về Dịch Cúm Heo (swine flu)
Bác sĩ Vũ Văn Dzi
Trong tháng 4 cả thế giới bị rung động khi có tin một
dịch cúm heo (swine flu) đã nổ ra tại Mexico và lan sang Mỹ và một số
quốc gia như Pháp, Israel, Tây ban Nha.. khiến cơ quan Y tế quốc tế WHO
phải ban hành tình trạng khẩn cấp để phòng ngừa một cơn đại dịch (pandemic)
có thể xảy ra như trước đây vào năm 1918 làm chết 40 triệu người trên
thế giới gọi là Spanish flu (thực ra là một cơn đại dịch do cúm gà gây
ra và xuất phát từ nước Mỹ tại tiểu bang Kansas).
Các chuyên viên dịch tễ đã tiên đoán từ lâu là một cơn đại dịch chắc chắn
sẽ xảy ra, nhất là khi có dấu hiệu xuất hiện của siêu vi trùng cúm gà
H5N1 tại các nước Á Châu nhưng cho đến nay thì vẫn yên tĩnh cho đến khi
xảy ra nạn.. cúm heo tại Mexico. Siêu vi cúm gà H5N1 chưa có dấu hiệu
thay đổi để có thể trở thành một đại dịch.
Hiện nay tình hình vẫn còn đang diễn tiến mau lẹ nên chính phủ Mỹ chưa
biết rõ là liệu dịch cúm heo này có biến thành một cơn đại dịch hay không
và trong khi chờ đợi thì chỉ ban hành lệnh y tế công cộng khẩn cấp (public
health emergency) mà thôi và nâng tình trạng từ cấp 3 lên cấp 4. Một cơn
đại dịch pandemic được sắp hạng là cấp 6, nghĩa là mọi hoạt động công
cộng đều tạm ngưng như đóng cửa trường học, công tư sở…
Cúm heo là gì?
Siếu vi trùng gây ra cúm heo tương tự như các giống siêu vi gây ra cúm
gà và cúm người gọi là influenza virus A nhưng ít khi truyền sang người
và nhất là không truyền trực tiếp từ người sang người (human to human
transmission).
Giống siêu vi cúm heo hiện nay thuộc loại H1N1 và điều nguy hiểm là hiện
nay giống siêu vi mới này có khả năng lan truyền trực tiếp từ người sang
người. Các chuyên viên đã tìm ra được cấu trúc di truyền của loại siêu
vi cúm heo mới này và thấy rằng mã số di truyền gồm có những genes của
cúm heo, cúm gà và cả cúm người. Nghĩa là một giống siêu vi cúm heo mới,
lai giống với siêu vi cúm gà và cúm người. Vì thế nên bệnh cúm heo mới
có thể lan truyền trực tiếp từ người sang người khiến trên lý thuyết có
thể tạo nên một cơn đại dịch vì bệnh cúm lan truyền mau lẹ qua đường hô
hấp nên hết sức khó phòng ngừa!
Tuy vậy còn tùy theo mức độ ác tính của giống siêu vi mới này vì nếu mức
độ lây lan không mạnh như dự đoán thì đại dịch sẽ không xảy ra và dịch
sẽ tàn lụi lần lần sau khi các biện pháp ngăn ngừa được thi hành hoặc
chế tạo kịp thời ra thuốc chủng ngừa mới chống lại siêu vi cúm heo. Nhưng
siêu vi này có nhiều ác tính thì sẽ tạo nên một cơn đại dịch hết sức nguy
hiểm và con số tử vong sẽ lên đến hàng chục triệu người.
Đại dịch là gì?
Theo định nghĩa thì một cơn đại dịch (pandemic) khi một loại siêu vi cúm
hoàn toàn mới xuất hiện sau khi mã số di truyền biến thể (mutation), thường
là một giống siêu vi cúm gà rồi từ đó truyền sang loài người như cơn đại
dịch năm 1918 và những năm sau 1957, 1968. Giống siêu vi mới lan truyền
rất mau lẹ vì hệ thống miễn dịch (immune system) trong cơ thể con người
không có khả năng chống lại giống siêu vi mới này. Tỷ lệ tử vong có thề
rất cao như vụ năm 1918 làm chết 40 triệu người trên thế giới nhưng cũng
không cao lắm như những cơn đại dịch 1957 làm chết 2 triệu trên thế giới
và 1 triệu năm 1968. Bình thường những trường hợp tử vong xảy ra ở những
người cao niên hoặc trẻ em hoặc ở những người có bệnh mãn tính. Nhưng
trong những cơn đại dịch thì phần lớn tử vong xảy ra ở người trẻ khoẻ
mạnh, nguyên do là vì phản ứng quá mạnh của hệ thống miễn dịch qua các
cytokines làm cho hệ thống tim mạch bị tràn ngập.
Hiện nay đã có gần 100 trường hợp tử vong ở Mexico nhưng chưa có tử vong
xảy ra ở Mỹ tuy rằng các cuộc khảo sát xác nhận là những trường hợp cúm
heo ở Mexico và Mỹ cùng do một giống siêu vi mới gây ra và sự khác biệt
có thể được giải thích vì chế độ Y tế hai nước khác nhau.
Dịch cúm heo lan truyền cũng giống như các trường hợp cúm trước đây, nghĩa
là qua đường hô hấp (air borne transmission) qua những sự đụng chạm trực
tiếp giữa người mang bệnh và người bình thường như ho, hắt hơi, sổ mũi
và nhất là qua trung gian bàn tay bị nhiễm hoặc vật dụng hàng ngày. Tuy
mang tên là cúm heo nhưng không thể mắc bệnh qua việc ăn thịt heo.
Chỉ những người chăm sóc heo, nuôi heo mới có thể bị lây bệnh từ heo sang.
Nhưng với giống siêu vi cúm mới lai giữa heo và người thì bệnh cúm có
thể lan truyền từ người sang người rất dễ dàng.
Hiện nay việc điều trị bằng hai loại trụ sinh Tamiflu và Relenza vẫn còn
công hiệu nếu được dùng thật sớm khi mới bắt đầu có triệu chứng bị cúm
như nóng sốt, ho nhức đầu, sổ mũi, mệt mỏi… nhất là sau khi tiếp xúc mới
người bệnh. Chính phủ Mỹ có một số thuốc Tamiflu tồn kho đủ dùng nếu chẳng
may xảy ra một cơn đại dịch.
Việc phòng ngừa chủ yếu là che mũi và miệng mỗi khi ho hay hắt hơi và
liệng bỏ giấy lau mũi. Tránh không dùng khăn lau tay.
Rửa tay thật sạch bằng xà bong sau khi tiếp xúc với người lạ hay vật lạ.
Trước đây khi có dịch SARS thì tại nhiều nơi chính phủ khuyến cáo nên
tránh bắt tay mà chỉ nên gật đầu chào mà thôi và dùng khẩu trang. Phần
lớn các trường hợp lây lan là qua trung gian hai bàn tay. Có thể chào
kính theo lối Ấn Độ là chắp gay tay và nói “ Namaste “ !...
Nếu chẳng may có dấu hiệu bị cúm thì nên ở nhà dưỡng bệnh, tránh tiếp
xúc với bạn bè, thân nhân.
Những triệu chứng của cơn cúm heo swine flu cũng không khác gì những dịch
cúm trước đây như nhức đầu, sổ mũi, ho khan, đau cổ, mệt mỏi rã rời chân
tay và có khi tiêu chảy, ói mửa. Định bệnh chắc chắn chỉ có thể bằng thử
nghiệm máu tìm các kháng thể của siêu vi trùng. Hiện nay vẫn chưa có thuốc
chủng ngừa mới chống lại cơn dịch mới này và những người tuy đã được chủng
ngừa vẫn có thể bị lây bệnh.
Các công ty dược phẩm đang gấp rút chế tạo thuốc chủng mới chống lại siêu
vi mới tìm ra nhưng phải mất một thời gian từ 3 đến 4 tháng mới hoàn tất
và có đủ số lượng cần thiết.
Tuy vậy hiện nay đang ở vào cuối mùa dịch cúm tại Bắc Bán cầu vì đang
bước vào mùa Hè, mọi người không có dịp tụ tập để rồi truyền bệnh cúm
cho nhau nhưng còn đối với các nước thuộc Nam Bán Cầu như Úc, Tân Tây
Lan, Nam Phi, Nam Mỹ thì lại đang bước vào mùa Thu, Đông nên có lẽ sẽ
bị đe dọa nặng hơn.
Tình hình vẫn còn quá mới và đang có nhiều thay đổi từng giờ từng phút
và trong vài ngày tới thì sẽ biết là lần nay có phải là một cơn đại dịch,
pandemic, hay không và các chuyên viên kinh tế đã ước đoán là một cơn
đại dịch sẽ gây ra tổn thất lến tới khoảng 500 tỷ USD cho cả thế giới
hiện nay vẫn còn đang lao đao vì cơn khủng hoảng ngân hàng, địa ốc…
BS Vũ văn Dzi, MD.
Copyright,
2009. Muốn phổ biến bài viết này, cần xin phép tác giả và xin ghi rõ nguồn
Y Dược Ngày Nay, www.yduocngaynay.com
