Thời Sự Y Học số 124
Bác sĩ Nguyễn Văn Thịnh

1/ NĂM 2006, TẠP CHÍ Y HỌC “THE LANCET ” ĐÃ TIÊN ĐOÁN 62 TRIỆU NGƯỜI CHẾT TRONG TRƯỜNG HỢP ĐẠI DỊCH CÚM TOÀN CẦU
Tạp chí y học của Anh The Lancet đã cống bố hôm thứ ba một bài xã luận, lo sợ về khả năng một đại dịch cúm toàn cầu. “ Từ 5 năm nay, cộng đồng thế giới chuẩn bị cho một trận đại dịch cúm, nhằm đáp ứng lại mối đe dọa gây nên bởi virus gia cầm H5N1. Những đáp ứng đã là rất thay đổi tùy theo mỗi quốc gia hay vùng. Tinh thần minh bạch cao nhất và sự liên lạc thường trực giữa OMS, các chính phủ, những người hữu trách y tế, công chúng và truyền thông báo chí, sẽ rất là quan trọng khi sự tiến triển của virus mexico càng diễn biến.”
Đối với chủ bút của The Lancet, vài nước đã được chuẩn bị tốt hơn những nước khác. Những nước có lợi tức thấp hay trung bình sẽ có nhiều khó khăn trong việc phát hiện và chống lại những tác hại của virus trong dân chúng. Lịch sử đã cho chúng ta thấy rằng các nước đang phát triển bị ảnh hưởng một cách không cân xứng bởi những đại dịch cúm. Trong The Lancet, năm 2006, G.S Christopher Murray, thuộc đại học Harvard, căn cứ trên những dữ kiện của trận đại dịch cúm Tây Ban Nha 1918-1920, đã tiên đoán rằng trận đại dịch cúm toàn cầu sắp đến sẽ giết chết 62 triệu người, với 96% những trường hợp tử vong này xảy ra trong những nước có lợi tức thấp hay rất thấp. “Những nhóm dân chúng bị xê dịch chỗ ở hay những dân tị nạn đặc biệt bị ảnh hưởng.” Tờ báo The Lancet cảnh báo công chúng “hãy chờ đợi nhiều trường hợp tử vong của trận dịch mexico này”. Mỗi một người phải có một trách nhiệm cá nhân, tạp chí y học đã kết luận như thế, tinh thần cảnh giác chứ không phải sự hoảng sợ phải là kim chỉ nam của mỗi công dân. Ngay khi những triệu chứng cúm xuất hiện, tốt hơn hết là hãy tự cách ly tại nhà. (LE FIGARO 30/4/2009)
2/ G.S PATRICK BERCHE : “TÔI RẤT LO NGẠI, TÌNH HÌNH HIỆN ĐANG TRỞ THÀNH ĐẠI DỊCH”
G.S Patrick Berthe, giáo sư vi trùng học, trưởng khoa ở bệnh viện Necker, Paris, cho rằng những người có những triệu chứng cúm phải tự điều trị lấy ở nhà, trừ trường hợp thể nặng.
Hỏi : Ông có lo ngại không và tại sao vậy .
G.S Patrick Berthe : Tôi rất lo ngại. Đối với tôi, tình hình rõ ràng là đại dịch. Virus mới này, vật lai (hybride) giữa heo, người và chim, vừa chuyển qua người, và loài người đã không bao giờ được tiếp xúc với nó trước đây. Độc lực của virus mới, một phần là do ở chỗ nó sẽ tấn công vào một dân chúng “ còn trinh ” với mọi miễn dịch đối với virus mới này và do đó rất nhạy cảm với nó. Sự việc virus đã xuất hiện ở Mexico, nơi có 20 triệu người dân sinh sống, trong những điều kiện vệ sinh thấp kém, cho phép ta nghĩ rằng virus đã có thể phát triển ít nhất từ một tháng nay, và người ta đã không kiểm soát sự lan tràn của nó. Tính đến nay, đã có 150 người chết, hơn 1.900 trường hợp được khai báo. Ở Mexique có lẽ còn có nhiều trường hợp hơn nhiều. Mặt khác, virus này lan tràn rất nhanh trong loài người. Chúng ta có thể chờ đợi virus sẽ lan khắp toàn thế giới rất nhanh chóng. Sau hết, virus mexico này giống với virus rất giết người của cúm Tây Ban Nha năm 1918. Trong những nước Tây phương, chúng ta có thuốc kháng virus, thuốc kháng sinh, những cơ sở hạ tầng y tế, các mặt nạ... Những nạn nhân chính sẽ là trong những nước đang phát triển, không có điều kiện tiếp cận với săn sóc y tế, không có thuốc men, không có những cơ sở y tế...
Hỏi : Đến nay, những biện pháp ở Pháp có thích đáng không ?
G.S Patrick Berthe : Ngay khi chúng ta biết rằng một virus cúm lan tràn từ một nơi được biết, thì phải đình chỉ tất cả mọi chuyến đi đến vùng liên hệ. Ở Pháp, chúng ta có một kế hoạch, thuốc men, các mặt nạ. Mọi người đều nói đi nói lại rằng chúng ta có kế hoạch tốt nhất. Nhưng không phải vì thế mà yên dạ. Tất cả sẽ tùy thuộc vào năng lực thực hiện của chúng ta, khả năng của chính quyền phân phát một cách tối ưu các thuốc kháng virus, các mặt nạ. Điều đó buộc phải đáp ứng một cách rất chính xác những vấn đề hậu cần và truyền thông.
Hỏi : Phải làm gì đối với những trường hợp nghi ngờ ? Có phải cách ly những người về từ Mexique hay không ?
G.S Patrick Berthe : Chính phủ nhất thiết phải yêu cầu những người có triệu chứng cúm hãy ở nhà và tránh đến phòng cấp cứu của các bệnh viện để làm giảm sự lan tràn về phía nhân viên điều trị và những bệnh nhân khác. Trừ phi tình trạng của họ nghiêm trọng. Các bệnh phẩm phải được thực hiện tại nhà. Khôn ngoan là khuyên những du khách về từ Mexique hãy ở nhà trong vài ngày, thời gian của giai đoạn tiềm phục hay lây nhiễm không triệu chứng. Một biện pháp như thế đáng lý ra phải được thực hiện ngay khi khởi đầu vụ dịch. Nếu các trường hợp gia tăng ở Pháp, phải cấm tạm thời những cuộc hội họp tập trung, đóng cửa các trường học, tránh những phương tiện giao thông công cộng..
Hỏi : Trận dịch này có thể kéo dài bao lâu ?
G.S Patrick Berthe : Cúm theo dự kiến sẽ biến mất ở Châu Âu trong những tuần đến khi mùa hè xuất hiện. Ngược lại, nó có thể phát triển ở Nam bán cầu, ở Tân Tây Lan, ở Úc, trong mùa đông nam cực. Sau đó, virus có thể trở lại vào tháng 10-11 trong Bắc bán cầu, khi những điều kiện khí hậu sẽ thuận lợi hơn cho nó.
Hỏi : Vaccin, đã được sử dụng vào mùa đông này, có thể có ích để chống lại virus này hay không ?
G.S Patrick Berthe : Một biện pháp tốt là sử dụng vaccin có sẵn, được cấu tạo bởi 3 giống gốc H1N1 (khác với giống gốc mexico), H2N2, H3N3. Nếu một người nào đó có những triệu chứng của cúm, mặc dầu đã được chích ngừa, ta sẽ có thể nói, mà không cần những xét nghiệm phức tạp, rằng có lẽ đó là một giống gốc mới. Ngoài ra, vaccin hiện nay chứa một giống gốc H1N1 có thể mang lại khả năng bảo vệ một phần chống lại giống gốc mexico.
Hỏi : Tại sao có người chết vì cúm trong vài trường hợp ?
G.S Patrick Berthe : Anh bị cúm, sốt 40 độ, đau cơ, đau đầu, anh rất là suy sụp. Tình hình trở nên đáng lo ngại khi anh có những triệu chứng khó thở quan trọng phải đưa vào phòng hồi sức điều trị. Đó có thể là một viêm phổi do siêu vi trùng hay một bội nhiễm vi khuẩn. Trong hầu hết các trường hợp, các thuốc kháng virus có hiệu quả khi được cho sớm, cũng như các kháng sinh. Những phản ứng đối với virus thay đổi tùy theo cá thể : vài người chỉ có một thể không có triệu chứng, những người khác bị viêm phổi nặng. Những người chết vì bệnh cúm mexico này ở lứa tuổi từ 20 đến 45 cũng như trong trường hợp cúm Tây Ban Nha. Dạng cúm mùa tấn công trước hết vào những trẻ em nhỏ tuổi và những người già. Trong những trận đại dịch 1957 và 1968, tỷ lệ tử vong là 0,1%, năm 1918 tỷ lệ tử vong lên đến 2-4%. Khi có một trận đại dịch, hơn một nửa dân số toàn cầu bị nhiễm trùng. Nhưng một tỷ lệ quan trọng được đại diện bởi những người lành mang trùng, có thể góp phần làm lan tràn virus. (LE FIGARO 30/4/2009)
3/ NHỮNG CÂU HỎI VỀ MỘT VIRUS CÚM MỚI LẠ
EPIDEMIE. Hành tung của virus cúm A (H1N1) mới, xuất hiện ở Mexique và Hoa Kỳ, cũng đặt nhiều câu hỏi cho các chuyên gia.
Hỏi : Người ta biết gì về các virus mới ?
Đáp : Theo các chuyên gia, đó là một virus H1N1 có nguồn gốc từ heo. Những virus nơi heo thuộc họ của các influenza A. Khởi thủy, tất cả các virus cúm heo phát xuất từ người. Chính con người đã gây nhiễm heo. Đó là lý do vì sao cả hai loài đều có cùng các virus H1N1, H3N2, H2N2,..Hãy nhắc lại rằng các phân loại (sous-types) virus được xác định bởi các hémagglutinine (H) và neuraminidase (N), hai protéine bề mặt, cần thiết cho virus đi vào trong các tế bào và cho sự tăng sinh của virus. Virus mới là một vật lai (hybride) của hai virus H1N1 heo : một là H1N1 “cổ điển” (virus này có một lịch sử chung với con người), còn virus kia là một H1N1 “lai Âu-Á” (“eurasien”), cũng được gọi là “avian-like”. Nó phát xuất từ các loài chim và ở Âu Châu, đã thay thế các virus cổ điển ở heo.
Hỏi : Có thuốc để điều trị hay không ?
Đáp : Các nhà sinh học phân tử, đã so sánh các chuỗi di truyền (séquences génétiques) của virus này với các chuỗi di truyền của những virus cúm khác, tiên đoán rằng virus mới nhạy cảm với Tamiflu và Relenza, ít nhất vào lúc bắt đầu nhiễm trùng. Các nhà lâm sàng, đã điều trị các bệnh nhân ở Mexique và Hoa Kỳ , đồng ý với phân tích này. Ngược lại, virus mới đề kháng với các thuốc kháng virus “ cổ ” (amantadine và rimantadine), không nằm trong kho thuốc tiền đại dịch của Pháp. Cần ghi nhận rằng một trong các giống gốc chủ đạo của cúm mùa xảy ra nơi người (grippe saisonnière humaine) (một H1N1), đã trở nên 100% đề kháng với Tamiflu.
Hỏi : Có một vaccin hay không ?
Đáp : Tòa thị chính của Mexico hôm thứ sáu đã muốn phát động một chiến dịch tiêm chủng đại trà chống lại cúm heo (grippe porcine), bằng một vaccin chống cúm mùa (grippe saisonnière). Thật vậy, một phần của virus H1N1 được chứa trong vaccin người chống cúm mùa. Nhưng do khoảng cách sinh kháng nguyên giữa các virus người và heo, nên một sự bảo vệ chéo (protection croisée) là điều không có thể có. Ủy ban chuẩn bị tiền đại dịch của Pháp đã không khuyến nghị chiến lược tiêm chủng này.
Hỏi : Phải mất bao lâu để chuẩn bị một vaccin mới ?
Đáp : Một khi virus đã được nhận diện, một chế phẩm của một giống gốc bị giết chết (souche tuée) sẽ được dùng làm “ hạt giống ” (semence) để được sản xuất với số lượng lớn và được chích vào các trứng phôi thai gà. Cũng phải mất vài tháng. Trong kịch bản hay nhất, các nhà chức trách y tế sẽ chấp thuận rằng một vaccin kháng H1N1 được xem như là một biến đổi đơn thuần của vaccin chống cúm mùa (vaccin saisonnier), điều này cho phép rút ngắn thời gian đăng ký hành chánh. Hai tin tốt lành : trái với virus H1N1 gia cầm, virus H1N1 heo không giết chết các phôi thai gà. Thế mà các nhà công nghiệp của các vaccin thú y lại có một kinh nghiệm lớn lao về vaccin H1N1. Hôm thứ sáu, một chuyên gia người Pháp cảnh cáo : “ Khả năng công nghiệp giới hạn và nhu cầu to lớn của một vaccin đại dịch sẽ đặt kho chế biến của chúng ta trong tình thế khó khăn. Có thể chúng ta sẽ không đủ khả năng để thực hiện song hành một vaccin đại dịch và một vaccin chống dịch cúm mùa người sắp đến.
Hỏi : Virus mới lạ này có độc lực gây bệnh cao hay không ?
Đáp : Tên gọi “ độc lực gây bệnh cao ” (hautement pathogène) chỉ áp dụng đối với các virus gia cầm, khi chúng được trắc nghiệm trên gà và gây tỷ lệ tử vong cao. Tuy nhiên, H1N1 dĩ nhiên có khả năng giết chết những thanh niên với sức khoẻ tốt. Mặt khác virus có khả năng truyền bệnh từ người sang người. CDC (Centers for Disease Control) của Hoa Kỳ đã kiểm tra và cho biết rằng không có một bệnh nhấn nào trong số 11 người bị nhiễm trùng ở Hoa kỳ đã tiếp xúc với heo. Cũng tương tự như thế đối với một phần lớn những trường hợp tử vong ở Mexico. Ngược lại, H1N1 làm phát khởi nơi heo, một căn bệnh nghiêm trọng hơn những giống gốc khác.
Hỏi : Cần phải có những thận trọng nào để tránh sự lây nhiễm ?
Đáp : Những biện pháp vệ sinh cổ điển vẫn là đúng đắn : rửa tay thường xuyên, cách ly các bệnh nhân có khả năng gây nhiễm, hủy bỏ các cuộc hội họp. Để du lịch nước ngoài, cần phải tìm hiểu trước khi đi nơi Bộ Y Tế và Bộ Ngoại giao. Tại chỗ, hãy tránh các nơi tập trung hội họp công cộng.
Hỏi : Biện pháp cách ly (mise en quarantaine) có hiệu quả không ?
Đáp : Đó là một chiến lược đã được Úc áp dụng vào năm 1918 trong trận dịch cúm Tây Ban Nha (grippe espagnole), đã gây nên 20 triệu người chết. Nhưng đóng cửa một lục địa to lớn như thế là điều không thể thực hiện được.Về phương diện dịch tễ học, người ta biết rằng những kiểm tra ở cửa ra khỏi các nước bị lây nhiễm, hiệu quả hơn nhiều là những biện pháp ở cửa vào các nước không bị lây nhiễm. Nhưng giới hữu trách thời đó đã giành được một kết quả vô giá : thời gian. “ Làm chậm lại một đến ba tuần sự xuất hiện một trận đại dịch cúm trên lãnh thổ của mình, đó là một việc làm to lớn, Jean-Claude Manugueer (Viện Pasteur, Paris) đã xác nhận như thế. Điều này cho phép chuẩn bị tốt hơn và nhất là làm trải dài đỉnh cao của trận dịch, trận dịch sau đó khi xuất hiện sẽ ít mạnh hơn.” Nhưng đã quá chậm để có thể ngăn cản virus Mexico đi vòng quanh thế giới : Israel, Tây Ban Nha, Pháp và Vương Quốc Anh đã có những trường hợp nghi ngờ cúm heo. (LE FIGARO 27/4/2009)
4/ NGUỒN GỐC CỦA VIRUS MEXICO VẪN CÒN RẤT LÀ BÍ ẨN.
Virus Mexico, còn được gọi là virus “heo”, được truyền từ người qua người, nhưng đến nay đã không được phân lập nơi heo.
Virus của cúm heo (grippe porcine), gây nên ở Mexique và Hoa kỳ những trường hợp nhiễm trùng đường hô hấp nghiêm trọng, bằng cách lây truyền trực tiếp từ người sang người, vẫn còn rất là bí ẩn. Trong thời gian đầu, Mexique đã tin rằng đó chỉ là một virus cúm mùa người xuất hiện muộn. Phải cần 20 trường hợp xảy ra ở Kansas, Californie, Texas và Ohio, nơi những thanh niên đã không có tiếp xúc với các động vật, thì khi đó các xét nghiệm mới được phát động trên các bệnh phẩm lấy từ những bệnh nhân này. Người ta đã xác lập rất nhanh chóng rằng đó là một virus A, nhưng các thuốc thử thông thường để phát hiện các phân loại virus thường xảy ra nhất, đã không phản ứng với loại virus mới này.
Các chuyên gia của CDS Atlanta khi đó đã xem những bệnh nhân này như là những trường hợp cúm heo xảy ra trên người. Thật vậy, các virus cúm heo có thể gây nhiễm cho người, mặc dầu đó là một biến cố hiếm hoi. Những công trình nghiên cứu mới đây của những nhà nghiên cứu thú y Hoa Kỳ đã xác lập rằng 15-25% các nhà nông chăn nuôi heo, đã bị lây nhiễm bởi virus heo mà không hay biết, cũng như 10% các chuyên viên thú y. Và 30 đến 50% những trại chăn nuôi heo ở Hoa Kỳ bị nhiễm bởi một trong các virus heo.
NHỮNG NGƯỜI TRẺ Ở THÀNH THỊ DỄ BỊ GÂY NHIỄM NHẤT
Những con virus mới này thoát được cái logique được nói trên đây. Trước hết, như Tổ chức y tế động vật thế giới (OIE) hôm qua đã thông báo, “mãi đến nay, virus H1N1 đã không được phân lập nơi động vật. Vậy thì việc sử dụng tên gọi “cúm heo” (grippe porcine) là không hợp lý. Tổ chức y tế động vật thế giới ưa dùng tên gọi “cúm Bắc Mỹ” (grippe nord-américaine) hơn. Ngoài ra, hầu như toàn thể những trường hợp xảy ra nơi người là những thanh niên sống ở thành thị, đã không bao giờ tiếp xúc trực tiếp với H1N1.
Mặt khác chính tính chất lây truyền từ người sang người của loại virus mới này đã tạo cho nó tiềm năng gây đại dịch. Câu hỏi khác không có câu trả lời : tại sao Mexique đã ghi nhận 149 tử vong trên 1.600 trường hợp cúm Bắc Mỹ, trong khi không có một trường hợp tử vong nào được ghi nhận trong số 40 trường hợp xảy ra ở Hoa Kỳ ? Khó khăn trong việc được điều trị, vấn đề tài chánh hay đặc điểm di truyền của dân Mexico? Người ta không biết được.
Mặt khác, các phân tích di truyền được thực hiện rất nhanh chóng trên virus H1N1 mới lạ này cho thấy rằng đó là một tái phối hợp (réassortiment) giữa hai virus. Các nhà sinh học Hoa Kỳ hôm qua đã làm sáng tỏ toàn bộ chuỗi (séquence totale) của virus mới. Virus này pha trộn vài yếu tố của hai virus H1N1 “cổ điển” gây dịch địa phương ở Hoa Kỳ và giống gốc được gọi là “lai Âu-Á” “avian-like”, đã thay thế giống gốc cổ điển nơi các con heo ở châu Âu.
Để được hoàn toàn chính xác, một virus cúm luôn luôn bao gồm 8 đoạn : virus mới này là một thể ghép (mosaique) phức tạp chưa bao giờ thấy, bao gồm 2 gène của giống gốc heo cổ điển Bắc Mỹ, hai đoạn di truyền (segments génétiques) “ Swine ” eurasien, và gène của hémagglutinine (HA) của giống gốc cổ điển. Cộng thêm hai gène nguồn gốc gia cầm Mỹ và một gène của virus cúm người. Những dữ kiện di truyền này sẽ cho phép các nhà nghiên cứu như Vincent Enouf (Viện Pasteur, Paris), hiệu chính một xét nghiệm chẩn đoán đặc hiệu của giống gốc này, sẽ phân biệt giữa cúm thông thường và virus đại dịch. (LE FIGARO 28/4/2009)
5/ MÙA HÈ ĐẾN CÓ NGĂN CẢN BƯỚC TIẾN CỦA VIRUS ĐẠI DỊCH ?
Virus cúm chịu những thay đổi theo mùa ảnh hưởng lên dịch bệnh. Virus H1N1, đang làm lo ngại các giới hữu trách y tế thế giới, có sẽ đề kháng chống lại các mùa nóng của châu Âu sắp đến hay không ? Dầu sao chúng ta cũng biết rằng cúm mùa (grippe saisonnière) nói chung bắt đầu xuất hiện ở châu Âu vào tháng 10 và 11 để rồi biến mất vào tháng 3 và 4.
“Rất là phức tạp để trả lời câu hỏi đó, G.S Xavier de Lamballerie (chuyên gia virus, Marseille) đã đảm bảo như thế. Một điều chắc chắn : các khí hậu nóng và khô là không thuận lợi cho sự truyền của virus. Từ lâu chung ta đã nghĩ rằng trong những nước có khí hậu nóng, cúm không hiện hữu, trước khi nhận thức rằng đó là hoàn toàn sai. ”
Rất có thể là tỷ lệ tử vong liên kết với virus này được đánh giá thấp trong các nước nhiệt đới. Như là ở Singapour, nơi trời nóng quanh năm, một nghiên cứu mới đây đã cho thấy rằng tỷ lệ tử vong do cúm đã bị đánh giá thấp. Sự khác nhau với khí hậu ôn đới của châu Âu giải thích sự kiện là dịch cúm ở đó không xảy ra theo mùa, nhưng trải ra nhiều hơn trong thời gian. Cúm Tây Ban Nha, đã gây nên hàng triệu người chết ở Châu Âu năm 1918, trong thời kỳ đầu được thể hiện vào tháng 7 năm 1918 bởi một đợt dịch quy mô nhỏ, đã biến mất trong vài tuần, rồi tái xuất hiện trong một làn sóng thứ hai dữ dội hơn nhiều, đã kéo dài từ tháng 10 năm 1918 đến tháng 3 năm 1919. Chúng ta có thể tưởng tượng một kịch bản tương đương sẽ xảy ra với virus cúm heo ở châu Âu hay không ?
TÁI XUẤT HIỆN VÀO MÙA ĐÔNG SẮP ĐẾN
Trước hết phải nhấn mạnh rằng virus H1N1 vừa được khám phá, dường như ít hung dữ hơn virus H1N1 của cúm Tây Ban Nha, với một tý lệ tử vong rất thấp. Chỉ có điều là hành vi của các con virus mà chúng ta không biết, khó mà tiên đoán được. “Những bệnh cúm mùa và các viêm mũi do virus xảy ra trong những mùa lạnh trong những nước có các mùa rõ rệt ”, G.S Xavier để Lamballerie đã xác nhận như thế. Mặc dầu virus biến mất nhanh chóng, nhưng không gì có thể cho phép nói rằng nó sẽ không xuất hiện một lần nữa vào mùa đông đến.
Đối với G.S Antoine Flahault, tổng giám đốc của Trường cao đẳng y tế công cộng, sự kềm hãm do mùa có thể đóng một vài trò quan trọng trong tiến triển dịch của virus H1N1: “Trong lúc theo dõi cúm trong 30 năm qua ở Pháp, chúng tôi đã không bao giờ quan sát thấy dịch trong những thời kỳ hè.” (LE FIGARO 29/4/2009)
6/ CÁC PHÒNG BÀO CHẾ DƯỢC PHẨM ĐƯỢC ĐẶT TRONG TÌNH TRẠNG CHIẾN TRANH.
Các vaccin thích ứng có thể được sản xuất nhưng không trước 4 tháng. Ngoài việc điều trị những bệnh nhân đầu tiên, có vẻ rất được tiên kiến ở Pháp, vấn đề vaccin chống cúm heo cũng được đặt ra. Đó là điều cần thiết, “trong một đại dịch cổ điển, thường có một đợt cao điểm thứ hai xảy ra sau làn sóng đầu tiên”, một chuyên gia đã giải thích như vậy.
Tổ chức y tế thế giới (OMS), tỏ ra lo âu, đã tiếp xúc với nhóm Novartis về vấn đề này. Mặc dầu hãng bào chế dược phẩm này của Thụy Sĩ, chỉ là nguồn cung cấp các vaccin chống cúm đứng thứ năm trên thế giới, nhưng lại có một phương thức sản xuất đổi mới, được đánh giá là nhanh hơn hệ thống cổ điển. Với các canh cấy tế bào (cultures cellulaires), như thế tránh phải cấy virus trên hàng trăm ngàn trứng gà, “chúng tôi có thể đưa ra thị trường một vaccin trong vòng ba tháng”, phát ngôn viên của Novartis đã giải thích như vậy.
Tuy nhiên, hôm nay không có một quyết định nào đã được đưa ra về việc phát động sản xuất một vaccin và phòng bào chế đã xác nhận rằng “đã chưa nhận được” giống gốc của virus để bắt đầu giai đoạn nghiên cứu.
Kể từ khi bắt đầu nhận được giống gốc của virus cúm, phải tính khoảng 4 tháng để sản xuất huyết thanh, Sanofi Pasteur đã ước tính như vậy. Hãng bào chế dược phẩm số một thế giới về các vaccin, hôm qua đã không được OMS tiếp xúc, nói rằng “ sẵn sàng ” phát động một quá trình chế tạo. Chi nhánh của Sanofi-Aventis, sản xuất 40% các vaccin chống cúm được sử dụng trên hành tinh, sở hữu một nơi chế tạo lớn nhất trên thế giới, gần Rouen, và một xưởng chế tạo khác ở Pennsylvanie, Hoa Kỳ. Hiện nay chúng tôi đang sản xuất 170 triệu liều vaccin chống cúm cho mùa đông sắp đến. Chúng tôi có thể sản xuất 3 lần nhiều hơn những dược phẩm chống sốt heo (fièvre porcine) bởi vì điều trị cúm đại dịch chi cần hoạt chất 3 lần ít hơn, phát ngôn viên của Sanofi Pasteur đã giải thích như vậy.
400 TRIỆU LIỀU TAMIFLU BỔ SUNG
Tuy nhiên, quyết định khởi động sự chế tạo hàng loạt một vaccin chống cúm heo không phải là đơn giản, nhất là hôm qua nguy cơ đại dịch chỉ được đánh giá là 3, trên một thang lên đến 6. “ Trong lúc đòi hỏi chế tạo với những số lượng lớn một vaccin chống cúm đại dịch, OMS, nước Pháp, và mọi chính quyền khác đồng thời sẽ quyết định đình chỉ một phần sự sản xuất của vaccin chống cúm mùa, phát ngôn viên của hãng bào chế đã nhấn mạnh như vậy. Thế mà, cúm cổ điển cũng giết người hàng loạt. Theo OMS, gần 250.000 người chết mỗi năm vì cúm cổ điển, mặc dầu sự phát triển của công tác tiêm chủng trong các dân chúng có nguy cơ, như các người già.
Các nhà chế tạo vaccin và điều trị kháng virus được hưởng lợi trong cuộc khủng hoảng này. Hôm qua các cổ phần của Sanofi-Aventis và Roche đã lần lược lợi được 2,43% và 5,86%. Roche, hãng bào chế Tamiflu, dược phẩm chính chống cúm đại dịch, có thể chế tạo 400 triệu điều trị bổ sung mỗi năm. Về phần GSK, hãng bào chế này hẳn sẽ gia tăng doanh thu thuốc Relenza. Mặc dầu ít được phổ biến cho đến nay bởi vì khó sử dụng (phải hít thuốc bằng một capsule theo kiểu Ventoline của những người bị hen phế quản), nhưng đó là thuốc duy nhất khác có hoạt tính chống lại cúm heo và hẳn sẽ được đánh giá bởi các nhà hữu trách y tế trong thời kỳ đại dịch. (LE FIGARO 28/4/2009)
7/ CÁC VIRUS ĐỂ KHÁNG VỚI TAMIFLU TRÊN THẾ GIỚI
Các nhà nghiên cứu Hoa kỳ và Pháp lo ngại về sự xuất hiện của những giống gốc đề kháng hàng loạt với thuốc chống virus chính (Tamiflu) hiện có. Vincent Enouf, nhà di truyền học phân tử về các virus đường hô hấp của Viện Pasteur (Paris), và Anne Moscona, của College of Medicine của Cornell University của Nữu Ước, đã xác nhận với Figaro rằng, một trong những giống gốc chủ yếu của virus cúm mùa (H1N1) (chiếm 20% những trường hợp phân lập virus) đã trở nên 100% đề kháng với Tamiflu, thuốc chống virus chính trên thị trường.
Ngay vào tháng bảy, nhóm nghiên cứu của Viện Pasteur đã công bố trong PloS Pathogens một cõng trình nghiên cứu xác nhận rằng, ở Pháp, 50% các virus của giống gốc này đã đề kháng với Tamiflu. Ở Na Uy, năm 2008, 65% các giống gốc đề kháng với Tamiflu, và chỉ 16% ở Hoa Kỳ. Thế mà những năm trước, các virus đề kháng này chỉ chiếm dưới 1% các virus được phân lập nơi các người bệnh. Bất ngờ thứ hai : người ta không có thể buộc tội sự đề kháng này xảy ra là do áp lực của chọn lọc (pression de sélection), do mức độ quan trọng trong việc sử dụng Tamiflu. Trái với Nhật Bản, Pháp sử dụng ít thuốc ức chế virus này trong thực hành y khoa thông thường.
BIẾN DỊ DI TRUYỀN NGẪU NHIÊN
Từ nhiều năm nay, nhà sinh học nữ Anne Moscona đã giải thích như thế trong New England Journal of Medicine số ngày 3/3/2009, người ta lo ngại về một đề kháng lan rộng của các virus A đối với Tamiflu. Nhưng thông thường những virus biến dị này mất đi tính hung dữ của chúng. Thế mà sự biến dị di truyền đã xuất hiện một cách ngẫu nhiên năm 2004 và đi vòng quanh thế giới, điều này làm cho virus H5N1 đề kháng với Tamiflu mà không ảnh hưởng lên tính chất sinh bệnh của nó. Các trung tâm phòng ngừa và kiểm soát bệnh tật của Atlanta đã nhận diện các virus đề kháng nơi 264 bệnh nhân trên một tổng số 268 người bệnh bị nhiễm bởi H1N1, hoặc 98,5 % các trường hợp.
Các virus được xếp loại tùy theo sự hiện diện của hai protéine : hémagglutinine (H), làm virus đi vào trong các tế bào của ký chủ (có 16 nhóm phụ), và neuraminidase (N), cho phép virus đã tăng sinh trong tế bào, đi ra khỏi nó (có 9 loại khác nhau). (LE FIGARO 6/3/2009)
8/ NGƯỜI TA KHÔNG SỢ CÚM GIA CẦM NỮA, BÀ CÓ NGẠC NHIÊN KHÔNG?
Françoise Weber, nữ tổng giám đốc của Viện theo dõi y tế, trả lời phỏng vấn của Sciences et Avenir. Thật vậy, một công trình nghiên cứu xã hội học tiết lộ rằng những người Pháp càng ngày càng ít tin rằng một trận đại dịch toàn cầu của cúm gia cầm sẽ xảy ra. Không, điều đó không làm tôi ngạc nhiên. Chúng ta đã gặp cùng sự giảm niềm tin như thế đối với những nguy cơ khác, thí dụ như sự tiếp xúc với monoxyde de carbone. Người ta làm nhạy cảm dân chúng, điều này không tránh khỏi tạo nên một cảm giác e sợ. Và nếu như nguy cơ không xảy ra sau một khoảng thời gian nào đó, mối e ngại này sẽ giảm đi, đó là tính chất của con người.
Vấn đề mà chúng ta có, đó là nếu sự nhận thức nguy cơ bị tan biến với thời gian, thì sự nhận thức về những gì cần phải làm trong trường hợp một trận đại dịch toàn cầu xảy ra cũng sẽ tan biến đi. Nhưng mà sự việc không chắc chắn về sự xuất hiện của một biến cố không có nghĩa là vấn đề sẽ biến mất. Ngay cả khi chúng ta nói ít hơn về mối nguy cơ này, xác suất của một trận đại dịch toàn cầu vẫn gia tăng.
Hỏi : Vậy thì mối đe dọa của một trận đại dịch toàn cầu H5N1 không được loại bỏ ?
Françoise Weber : Không ! Tất cả các yếu tố đã hội đủ để một virus cúm gia cầm có khả năng gây bệnh cao, sẽ gây bệnh cho người vào một ngày nào đó. Kể từ nay, virus H5N1 đúng là được du nhập trên 3 lục địa và thường trực chịu hàng triệu những biến dị. Xác suất virus H5N1 tái phối hợp với một virus của cúm người và có được những khả năng gây bệnh và lan truyền nhanh chóng là cao. Không ai có thể nói, khi nào sẽ xảy ra sự tái phối hợp (recombinaison) này, nhưng phải dự kiến điều đó, phải chuẩn bị để đối phó với điều đó mà không hoảng sợ, cũng như đối với “Big One” ở Californie! Cái khó khăn to lớn là thông tin về thời gian. Phải tiếp tục thông báo đều đặn, và thực hiện các chiến dịch thông tin về các biện pháp ngăn chặn (mesures barrières).
Hỏi : Những biện pháp ngăn chận này là những biện pháp nào ?
Françoise Weber : Thông qua những động tác vệ sinh (gestes d’hygiène), không những sẽ góp phần bảo vệ chúng ta trong trường hợp đại dịch cúm mà cũng bảo vệ chúng ta hiện nay chống lại cúm mùa (grippe saisonnière), bệnh viêm dạ dày-ruột, và bệnh viêm tiểu phế quản (bronchiolite). Đó là : rửa các bàn tay, nhất là sau khi đã sử dụng những phương tiện vận chuyển công cộng và sau khi đi ra khỏi nhà vệ sinh, và mang một mặt nạ trong trường hợp bị bệnh. (SCIENCES ET AVENIR 3/2009)
9/ UỶ BAN ĐẠO ĐỨC PHÁP SUY NGHĨ VỀ NHỮNG HẬU QUẢ CỦA MỘT TRẬN ĐẠI DỊCH TOÀN CẦU H5N1.
Một tình hình khẩn cấp có thể buộc các nhà cầm quyền xác định các ưu tiên trong việc phân phối các vaccin và thuốc men, mặc dầu nguyên tắc bình đẳng giữa các công nhân.
Ủy ban tham vấn đạo đức quốc gia (CCNE) được Espace éthique de L’Assistance publique -Hôpitaux de Paris, ngày 17/7/2007, đưa ra những vấn đề liên quan đến một khả năng đại dịch cúm gia cầm xảy ra nơi người, đã đưa ra ý kiến sau đây. Thật vậy, tình trạng khẩn cấp, gây nên bởi mối đe dọa như thế, có thể đặt vào hàng thứ yếu hay hủy bỏ vài quyền tự do, hay những nguyên tắc bình đẳng giữa các công dân.
Đối với Alain Grimfeld, chủ tịch của CCNE, “sự thiết đặt một kế hoạch chống lại một đại dịch, không được làm trầm trọng những tình hình bất công hiện nay ”. Vậy đối với CCNE, không có vấn đề đề nghị một “ trang phục đạo đức ” cho những quyết định của chính quyền nhưng trái lại nhắc nhở rằng, nhân danh nguyên tắc bình đẳng, mọi người đều được công nhận về mặt nhân phẩm, giá trị tuyệt đối duy nhất, kể cả trong thời kỳ đại dịch. Thế mà, nếu đại dịch xảy ra, Nhà Nước sẽ bị giằng co giữa sự bình đẳng tuyệt đối của tất cả các công dân (mà nhà nước phải đảm bảo) và nhu cầu tạm thời của một sự xếp loại ưu tiên của các phương tiện bị giới hạn.
ĐỊNH NGHĨA TRƯỚC CÁC TIỂU CHUẨN.
Đối với báo cáo viên của nhóm công tác, Pierre Le Croz, thì chính chính quyền sẽ đảm bảo toàn bộ tính minh bạch: “Để gây niềm tin cho những công dân Pháp, hãy chứng tỏ rằng không phải thói thiên vị, cũng không phải tiền bạc, cũng không phải một địa vị nào đó trong cơ cấu xã hội sẽ quyết định việc ưu tiên được quyền sử dụng các vaccin.” Ai được hưởng ưu tiên các nguồn thuốc men hay vaccin ? Nếu chúng ta căn cứ trên thí dụ cho cơ quan (don d’organes), việc rút thăm sẽ là đồng thời không thỏa mãn, bất công, và không thể chấp nhận được đối với đại đa số dân chúng.
Hãy chủng ngừa ưu tiên những người săn sóc bệnh nhân, tiếp xúc với những bệnh nhân đã mắc phải H5N1, các quân nhân, các tài xế, các công nhân nhà máy nguyên tử, vâng. Nhưng với điều kiện là đã công bố trước những danh sách ưu tiên. Và nếu các công dân từ chối tiêm chủng, nhân danh nguyên tắc tự do (mặc dầu tình trạng khẩn cấp đã được loan báo), thế có phải cưỡng ép tiêm chủng họ, để tránh không để họ làm lan tràn tác nhân virus của bệnh cúm gia cầm hay không ?
Sự giới hạn việc di chuyển, đóng các trường học hay xí nghiệp, cách ly tại gia, phải là đối tượng của những truy tầm và yết thị bởi chánh quyền. Ủy ban đạo đức yêu cầu Nhà Nước Pháp hãy xác định trước các tiêu chuẩn đạo đức (critères d’éthiques) và giải thích những tiêu chuẩn này cho các công dân để họ chấp thuận. Bởi vì đợi đến ngày đại dịch, đó sẽ là quá muộn ! (LE FIGARO 6/3/2009).
10/ CELVAPAN : VACCIN ĐẠI DỊCH CHỐNG CÚM GIA CẦM ĐẦU TIÊN ĐƯỢC PHÉP THƯƠNG MÃI HÓA Ở LIÊN HIỆP CHÂU ÂU.
Ủy ban dược phẩm sử dụng cho người của Cơ quan đánh giá dược phẩm châu Âu (EMEA) đã đưa ra một ý kiến dương tính đối với việc cho phép lưu hành trên thị trường, trong các hiệu thuốc Liên hiệp châu Âu, Celvapan (Baxter), thuốc chủng đại dịch kháng H5N1 (vaccin pandémique anti-H5N1) (cúm gia cầm) đầu tiên, được sản xuất trên canh cấy tế bào.
Một trận đại dịch toàn cầu (pandémie) là sự lan tràn trên thế giới của một căn bệnh, gây nên bởi một tác nhân gây bệnh mà loài người chỉ có ít hay không có miễn dịch đối với nó. Căn bệnh này có thể lan tràn một cách dễ dàng, trên quy mô toàn thế giới, từ người này qua người khác và được liên kết với những thể bệnh lý nghiêm trọng và những trường hợp tử vong. Phần lớn các trường hợp nhiễm trùng bởi cúm gia cầm nơi người, đến nay là do những tiếp xúc trực tiếp hay mật thiết với các con chim bị nhiễm (ví dụ gà, vịt và gà trống tây, dùng làm những động vật nuôi trong nhà), hay những tiếp xúc với những bề mặt có khả năng bị nhiễm trùng bởi phân của các con chim bị nhiễm. Nhiễm trùng bởi cúm gia cầm thường được đặc trưng bởi một tiến triển lâm sàng hung hãn một cách bất thường, với một sự suy thoái nhanh chóng tình trạng của bệnh nhân và với một tỷ lệ tử vong cao.
Ý kiến dương tính, đi trước sự cho phép lưu hành trên thị trường của vaccin prototype, do đó Celvapan, có thể được sử dụng trong trường hợp OMS loan báo chính thức một đại dịch toàn cầu của cúm gia cầm. Ý kiến dương tính này được căn cứ trên những kết quả của một chương trình phát triển lâm sàng quy mô lớn, bao gồm một công trình nghiên cứu lâm sàng giai đoạn III. Công trình nghiên cứu này đã chứng tỏ rằng các vaccin, nhằm vào hai giống gốc siêu vi trùng khác nhau của H5N1, được dung nạp rất tốt và gây nên một đáp ứng miễn dịch hoạt động. Ngay khi một trận đại dịch toàn cầu được loan báo, sự cho phép này có thể đẩy nhanh sự chuẩn y vaccin chứa giống gốc thật sự của trận đại dịch.
Việc chế tạo Celvapan dựa trên một kỹ thuật cấy trên các tế bào Vero, đặc biệt riêng của Baxter, có những ưu điểm so với kỹ thuật của các vaccin quy ước căn cứ trên trứng gà. Quá trình sản xuất của Baxter, trên cơ sở các tế bào Vero, nhanh hơn, bởi vì có thể sử dụng virus thiên nhiên không cần phải thích nghi để có thể tăng trưởng trong các trứng gà. Sự rút ngắn thời gian sản xuất vaccin là một yếu tố chủ yếu, bởi vì các kho dự trữ vaccin như thế sẽ có sẵn sàng để sử dụng nhanh hơn trong trường hợp toàn đại dịch.
Ứng viên vaccin chống lại cúm gia cầm của Baxter được sản xuất từ giống gốc H5N1A / Việtnam/1203/2004. Thành phần của nó và cấu trúc sinh kháng nguyên của nó giống hệt với virus thật sự hiện diện trong thiên nhiên. Trong nghiên cứu giai đoạn III, Celvapan đã gây nên một đáp ứng miễn dịch giống với đáp ứng được quan sát lúc bảo vệ cơ thể chống lại một nhiễm trùng tự nhiên bởi virus cúm.
NHỮNG KẾT QUẢ CỦA CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LÂM SÀNG GIAI ĐOẠN III.
Công trình nghiên cứu giai đoạn III có mục tiêu đánh giá mức độ dung nạp và những đáp ứng miễn dịch đối với mỗi liều 7,5 mcg của vaccin giống gốc Việt Nam trong hai nhóm tuổi (những người trưởng thành từ 18 đến 59 tuổi và những người già trên 60 ). Người ta cũng đã đo lường sự tồn tại của các kháng thể và đáp ứng miễn dịch với liều nhắc lại. Mặt khác công trình nghiên cứu xem xét khả năng vaccin có thể gây một miễn dịch chéo đối với những giống gốc khác nhau của H5N1.
Một cách tổng quát, vaccin đã được dung nạp tốt sau lần chủng thứ nhất và thứ hai, cũng như sau liều nhắc lại. Những tác dụng phụ thương xảy ra là đau nơi chỗ tiêm, đau đầu, mệt mỏi cũng như một cảm giác khó ở. Sau lần chủng đầu tiên đã cho phép kích thích một đáp ứng miễn dịch dương tính, được xác định bằng cách đo nồng độ các kháng thể (50,7% trong nhóm của những người trưởng thành ; 54% trong nhóm của những người già). Sau lần chủng thứ hai, 73% những người của nhóm những người trưởng thành và 74% của nhóm của những người già đã có những nồng độ kháng thể, điều này có nghĩa là vaccin tỏ ra sinh miễn dịch trong lứa tuổi những nguoi già cũng như nơi những người trưởng thành. Tiêm chủng nhắc lại sau 6 tháng với giống gốc A/Vietnam/1203/2004 hay giống gốc A/Indonesia/05/2005 đã gây nên một đáp ứng miễn dịch quan trọng.
Trong tháng sáu vừa qua, The New England Journal of Medicine đã công bố những dữ kiện chứng minh rằng Celvapan đã thỏa mãn các tiêu chuẩn đánh giá của công trình nghiên cứu giai đoạn I/II về mặt độ dung nạp và khả năng sinh miễn dịch. Đó là công bố đầu tiến những kết quả của công trình nghiên cứu dành cho Celvapan, thuốc chủng đại dịch đầu tiên chống cúm gia cầm, có được nhờ cấy tế bào, còn cần được đánh giá về mặt lâm sàng. (LE JOURNAL DU MEDECIN 24/3/2009).

BS NGUYỄN VĂN THỊNH (30/4/2009)

Copyright, 2009. Muốn phổ biến bài viết này, cần xin phép tác giả và xin ghi rõ nguồn Y Dược Ngày Nay, www.yduocngaynay.com

>>>back>>>