Tôi
Đi Chủng Ngừa Cúm A(H1N1)
Bs Thú y Nguyễn thượng
Chánh
Tại Québec/ Canada, chương trình chủng ngừa đại chúng vaccination de masse
cúm A(H1N1)
đã được phát động rầm rộ vào đầu tháng 11 năm 2009. Nói
rõ thêm là tại Canada, chủng ngừa có tính cách tự nguyện và do chánh phủ
đảm trách. Nhờ chính sách y tế hoàn toàn miễn phí nên dân Canada không
phải tốn tiền.
Cũng như Hoa Kỳ và các quốc gia Âu châu, Canada đã thực
hiện việc chủng ngừa cho công dân mình theo thứ tự ưu tiên căn cứ trên
mức độ nguy cơ bị nhiễm cúm A(H1N1).
Đầu tiên là các dân áo trắng: bác sĩ, y tá và nhân viên
trong các bệnh viện phải được cho chủng trước tiên, kế đến là các phụ
nữ đang mang thai, cha mẹ anh em trong nhà có em nhỏ dưới 6 tháng, trẻ
em từ 6 tháng đến 4 tuổi, các người có hệ miễn dịch suy yếu sẵn vì một
chứng bệnh nào đó như cancer chẳng hạn, trẻ em từ 5-19 tuổi, kế đến là
những người từ 20 tuổi trở lên, cuối cùng là các cụ từ 65 trở lên (các
cụ chích sau cùng vì đã có ít nhiều miễn nhiễm từ trước rồi)... Thiếu
nhi dưới 6 tháng tuổi được miễn chủng ngừa nhờ vào việc còn được hưởng
kháng thể từ nguời mẹ.
Công việc chủng ngừa hoàn toàn do y tá nhà nước đảm trách.
Tùy theo điạ phương và nơi cư trú mà rất nhiều trung tâm chủng ngừa centre
de vaccination có sức chứa lớn được thiết lập rải rác tại những nơi công
cộng, như các trường học, bệnh viện địa phương, sân vận động, thương xá
shopping mall, v.v. Tùy theo nơi mình cư ngụ mà
mình đến chủng tại trung tâm của địa phương mình. Đa số các trung tâm
chủng ngừa đều mở cửa từ 8 giờ sáng tới 8 giờ tối và có nơi làm việc luôn
cả ngày cuối tuần nữa.
Tại Longueuil, thành phố ngoại ô phía Nam Montréal và là
nơi người viết cư ngụ, lịch chủng ngừa cho các cụ trên 65 tuổi được kéo
lùi lại sớm hơn 12 ngày nghĩa là sẽ khởi đầu vào ngày 18/11/2009 thay
vì ngày 30/11/2009 như đã được ấn định từ trước.
Ngày 20/11, hai vợ chồng tác giả đến trung tâm chủng
ngừa vào lúc 8 giờ rưỡi sáng. Trung tâm được đặt tại trường Trung học
Samuel de Champlain, cách nhà 15 phút xe. Khi đến nơi thì đã có khoảng
5-6 chục người đã vào đứng trong hàng rồi. Tất cả mọi người đều được phát
cho một phiếu coupon để trở lại chủng ngừa từ 3 giờ đến 8 giờ tối cùng
ngày.
Bốn giờ chiều, hai vợ chồng lót tót trở lại trung tâm.
Sao mà đông người quá vậy? Ít nhất cũng có 2-3 trăm người rất trật tự
và lịch sự, không chen lấn, yên lặng và tuần tự kẻ trước người sau xếp
vào hai hàng dài, tương tợ như ngày đi bỏ phiếu.
Mỗi người được phát cho một tờ thông tin về ích lợi của
vaccin cũng như về các phản ứng có thể xảy ra (tuy rất hiếm) và những
gì cần phải làm.
- 50% có đau, nhức, sưng tại điểm chích: đắp một khăn lạnh lên đó;
- Đau các bắp cơ, nhức đầu, mệt mỏi, đau
khớp (10-49%);
- Sốt, sưng hạch nách (1-9%);
- Mắt đỏ, đau cổ họng, ho hen, khó thở (1-9%), sưng mặt (1-9 ca cho 1000
người). Đây là hội chứng syndrome oculo respiratoire (SOR). Uống Tylenol,
Acétaminophène, Ibuprophène cho đỡ bớt triệu chứng, hoặc đi khám bác sĩ
nếu nặng;
- Đầu óc quay cuồng, chống mặt (étourdissement), mất ngủ, xáo trộn tiêu
hóa, nổi mày đay urticaire, đỏ da (từ 1-9 cho 1.000 người);
- Co giật convulsion, đau nhức đầu névralgie, giảm tạm thời tế bào huyết
có nhiệm vụ trong việc làm đông máu (từ 1-9 ca cho 10.000 người);
- Có thể có một nguy cơ (tuy rất thật yếu) xảy ra hội chứng tê liệt Guillain-Barré.
Nguy cơ 1 ca trên 1 triệu người đã chủng ngừa (trong tầng lớp người trưởng
thành bình thường, tỉ lệ người bị bệnh Guillain-Barré là từ 10-20 ca trên
1 triệu người);
Cũng như tất cả các loại thuốc men và chất sinh học, phản
ứng dị ứng allergie có thể xảy ra. thường là một phút sau khi được chích.
Bởi lý do nầy, mà các y tá yêu cầu chúng ta phải ngồi nán lại 15 phút
trước khi có thể về nhà.
(Viết theo tài liệu Santé et Services Sociaux
Québec Oct 2009).
Y tá (étape 2) kiểm soát thẻ bảo hiểm
sức khỏe cá nhân và phát cho mình một tờ kê khai “Vaccination –Pandémie
Grippe A(H1N1)” để mình tự điền vào:
Các câu hỏi như sau: có mang thai không, chừng nào sanh; hôm nay bạn cảm
thấy thế nào; từ trước tới giờ bạn có chủng ngừa bao giờ không; có bị
phản ứng cần sự can thiệp của bác sĩ không? Ăn hột gà có bị dị ứng không?
Có bị các vấn đề xáo trộn đông máu cần sự chữa trị thường xuyên; có uống
thuốc kháng đông như Coumadin, Warfarin, Warfilone, Héparine không? Xác
nhận là mình có nhận các thông tin viết nói về lợi hại của việc chủng
A(H1N1).
Mình ký tên vào tờ khai và cho phép người ta chủng
(cái mục nầy coi bộ chánh phủ muốn tự bảo vệ họ để khỏi sợ bị bệnh nhân
kiện tụng nếu chẳng may có điều gì xảy ra chăng!)
Các vaccin được thấy ghi trong mẫu kê khai gồm có:
- Arepanrix adjuvanté 0,5 ml IM;
- Arepanrix adjuvanté 0,25ml IM;
- Vaccin monovalent influenza A(H1N1) sans adjuvant
0,25ml IM;
- Vaccin monovalent influenza A(H1N1) sans adjuvant
0,5ml IM;
Xong, bước qua bàn kế (gọi là étape 3) để y tá kiểm soát
lại tờ giấy mình vừa kê khai, và quyết định loại vaccin mình được chích.
Trường hợp của tác giả, y tá quệt ngay hàng Arepanrix adjuvanté 0,5ml
IM. Đây là liều lượng cho người lớn, trẻ em thì 0,25 ml (nửa liều).
Phát cho mình một số thứ tự và mình bước ra hành
lang đứng sau người phía trước chờ tới phiên để bước vô phòng chích. Trong
phòng có 8 bàn do 8 y tá trông coi. Trước khi chích, y tá xem kỹ lại tờ
giấy kê khai và hỏi lại để xác nhận những gì mình đã khai. Xong, họ bảo
mình vén tay áo lên, hít hơi vào thật sâu để cô ta lụi kim vào cánh tay,
và sau cùng viết cho mình một tờ biên nhận đã có chủng ngừa với tên và
liều thuốc đã chích.
Rồi bảo mình qua ngồi chờ ở phòng bên cạnh trong
15 phút, nếu ok thì cứ ra về tự nhiên.
Khi ra khỏi trung tâm, đồng hồ chỉ đúng 5 giờ chiều.
Một vài con số thống kê
Báo La Presse/Montréal, có cho biết: kể từ đầu tháng 11
đến ngày 19/11/2009 tại Québec đã có 1,7 triệu người đã được chủng ngừa
cúm A(H1N1).
- Số người phải nằm bệnh viện tại Québec vì cúm
từ 30/8/2009 là 1.854;
- Từ 12-19/11/2009 là 720 người;
- Số người chết từ 30/8/2009 là 42 người;
- Số người chết từ 12-19/11/2009 là 11 người;
- Tuổi trung bình của bệnh nhân bị cúm: 24 tuổi;
- Tuổi trung bình của người chết vì cúm: 63 tuổi.
CDC Hoa kỳ ước đoán từ đầu dịch cúm heo vào tháng
5/2009 đến nay có ít nhất 22 triệu người Mỹ đã bị lây nhiễm, với 3.900
người chết.
Virus A(H1N1) lại biến đổi
nữa
Tổ chức Y tế thế giới vừa cho biết virus A(H1N1) vừa đột
biến và đã gây 2 tử vong tại Norvège. Ngoài ra, cũng có 5 người Anh và
4 người Hoa Kỳ đã bị nhiễm cúm đề kháng với thuốc diệt siêu vi Tamiflu.
Các giới chức y tế đều rất lo ngại đây có thể do đột biến của virus A(H1N1).
Theo WHO, thì A(H1N1) đã giết hại khoảng 6.750 người
trên thế giới.
Bàn về vaccin A(H1N1)
Vaccin A(H1N1) đã được Cơ quan Santé Canada phê chuẩn ngày
21/10/2009 cùng ngày với chiến dịch chủng ngừa cúm heo tại Âu châu. Nhiều
người hơi e ngại vì lẽ các giai đoạn thí nghiệm lâm sàng (essais cliniques)
chưa hoàn toàn kết thúc.
Tại Canada, vaccin A(H1N1) do cty GlaxoSmithKline sản xuất
ra từ phòng bào chế đặt ngay tại thành phố Québec. Vaccin nầy có tên thương
mại là Arepanrix, và đồng loại với vaccin Pandemrix được phê chuẩn tại
Âu châu hồi cuối tháng 9/2009 vừa qua.
Ngược với Canada, l’Agence européenne des médicaments
(AEM) của Âu châu, bên cạnh Pandemrix cũng do GlaxoSmithKline làm ra,
đồng thời họ còn phê chuẩn thêm những vaccin khác nữa để đối phó với đại
dịch pandemy A(H1N1). Các vaccin nầy do hai nhà bào chế Baxter và Novartis
sản xuất ra.
Vaccin Arepanrix của GlaxoSmithKline gồm có virus được
làm cho yếu đi (inactivé), và pha trong dung dịch bổ trợ (adjuvants) gồm
có chất squalène, tocopherol (vitamine E) và polysorbate 80. Các phản
ứng phụ có thể có là nhức đầu, đau khớp, đau bắp thịt, đau nhức nơi tiêm
chích, mỏi mệt và hơi sốt nóng sau khi chủng…GlaxoSmithKline khuyến cáo
không nên sử dụng vaccin nếu những ai có phản ứng quá mẫn (réaction anaphylactique)
với protéine hột gà, thịt gà, formaldéhyde, sulfate de gentamicine và
désoxycholate de sodium. Những chất vừa nêu đều là thành phần của vaccin
Arepanrix.
Squalène và Thiomersal là
hai chất bổ trợ adjuvants mà dân chúng và một số nhà khoa học hơi lo ngại.
Đây là những hợp chất gốc thủy ngân (composé chimique organo mercuriel).
Chất bổ trợ giúp làm tăng sức miễn dịch của cơ thể
đối với virus cúm A(H1N1).
Trong trường hợp Squalène,
có nhiều khảo cứu rất tương phản nhau.
Có dạo Squalène bị nghi ngờ là nguyên nhân của một
bệnh lạ xảy ra cho một số quân nhân Hoa Kỳ tham chiến tại vùng Vịnh năm
1991. Bệnh có triệu chứng rất phức tạp như: mệt mỏi kinh niên, bệnh ngoài
da, hơi thở trở nên ngắn, đề kháng insulin, cancer não, bệnh thần kinh
tê liệt Lou Gehrig’s disease và viêm cơ sơ hóa fibromyalgia, v.v... Các
bác sĩ gọi đó là hội chứng của chiến tranh vùng Vịnh (Gulf war syndrome).
Thuở đó, vì sợ Sadam Hussein chơi chiến tranh sinh học nên các quân nhân
Mỹ tham chiến đều bị bắt buộc phải được chủng ngừa bệnh Than (anthrax).
Squalène là một thành phần của vaccin chống anthrax thuở đó. Tuy
vậy, từ 1997 đến nay cũng đã có trên 22 triệu người đã được chủng ngừa
cúm thường niên (seasonal flu) với loại vaccin có chứa Squalène mà chẳng
thấy có báo cáo nào nói đến một rắc rối nào cả. Ngoài
ra, có người cũng cho rằng chính squalène là thủ phạm gây ra hội chứng
tê liệt Guillain-Barré.
Squalène là một chất được thấy hiện diện một cách tự nhiên
trong vài loại thực vật và động vật kể cả con người. Squalène cần thiết
trong việc tổng hợp cholestérol, hormones stéroides và vitamine D trong
cơ thể chúng ta.
Công ty GlaxoSmith Kline nói rằng Squalène cũng
thường được sử dụng trong kỹ nghệ thực phẩm, kỹ nghệ mỹ phẩm và trong
một số dược phẩm bán tự do (over the counter) không cần có toa bác sĩ...
Chất bổ trợ rất cần thiết trong việc điều chế vaccin. Chúng
giúp tiết kiệm antigène (virus) để có thể chủng được một số lượng lớn
dân chúng đồng thời có thể đạt được tác dụng miễn nhiễm chéo immunisation
croisée đối với các virus đột biến. Nhờ vậy chúng ta có được một sự bảo
vệ rộng lớn hơn.
Thiomersal là một
chất bổ trợ khác cũng thấy được thêm vô vaccin A(H1N1). Cách nay trên
một chục năm có vài nhà khoa học Hoa kỳ nghi ngờ rằng Thiomersal là nguyên
nhân gây ra bệnh tự kỷ autism ở một số trẻ em sau khi được chủng ngừa
bệnh ROR hay rougeole-oreillons-rubéole/ measle-mumps- rubella (sởi, quai
bị, ban đào), tuy rằng đã có cả chục khảo cứu nói lên tính chất an toàn
của vaccin ROR rồi.
Năm 2004, tổ chức Y tế thế giới đã bác bỏ các tin đồn bất lợi về vaccin
ROR.
Chất bổ trợ dùng làm vaccin cúm A(H1N1) kỳ nầy cũng rất tương tợ với chất
bổ trợ thường được cty GlaxoSmithKline sử dụng từ trước tới giờ trong
việc sản xuất ra vaccin chống papillovirus gây bệnh cancer cổ tử cung.
Cần phải chủng thêm một lần thứ
hai không?
Theo báo l’Express de France (12 nov 2009), thì lúc đầu
giới chức y tế Âu châu dự trù cần phải chủng 2 lần sau 3 tuần lễ vì đó
là thời gian virus A(H1N1) có thể đột biến. Nhưng các thí nghiệm trong
tháng 9 tại Âu châu cho thấy vaccin vẫn còn hữu hiệu vượt xa mức dự trù.
Kết quả nầy đã được Tổ chức Y tế Thế giới nhìn nhận, và ngày 30 tháng
10 đã ra quyết định chỉ cần chủng 1 lần cho người lớn và trẻ em từ 10
tuổi trở lên cho dù với vaccin có chất bổ trợ hay không.
Tại Québec, chánh phủ cũng quyết định chỉ chủng một lần thôi cho người
lớn và trẻ em mạnh khỏe (từ 6 tháng đến 9 tuổi), ngoại trừ ca những em
nào có hệ miễn dịch quá suy yếu vì một chứng bệnh nào đó, thì cần phải
chủng thêm một lần thứ nhì nữa (trẻ em chủng mỗi lần nửa dose vaccin).
Les autorités de la santé publique ont par ailleurs confirmé qu'il
ne sera pas nécessaire d'administrer une seconde demi-dose du vaccin aux
bambins en bonne santé âgés de six mois à neuf ans.
Une deuxième dose sera toutefois prescrite pour les jeunes enfants immunosupprimés.
Tại sao người ta chết vì cúm A?
Trong 80% ca, tử vong xảy ra cho nhũng ai đang có mang
sẵn một loại bệnh mãn tính về hô hấp hoặc bị tiểu đường ở thể nặng. Béo
phì và mang thai cũng được xem là những nguy cơ quan trọng có thể gây
tử vong cúm A(H1N1).
Ngược với bệnh cúm thường niên, cúm A(H1N1) ít ảnh
hưởng đến các cụ cao tuổi.
Các trẻ em từ 6 tháng tuổi trở lên đến 25 tuổi là
đối tượng thường dễ bị nhiễm cúm heo nhứt.
Virus cúm heo có thể gây chết một cách trực tiếp
bằng bệnh lý viêm phổi nặng kèm theo trụy hô hấp (détresse respiratoire),
và làm nghẽn một vài mạch máu quan trọng của phổi.
Ở người đang khỏe mạnh, 30% ca tử vong cũng có thể
xảy ra do hệ miễn nhiễm bị tê liệt, và vì thế đã mở ngõ cho vi trùng gây
cảm nhiễm và chết chóc.
Québec sản xuất trứng gà
để làm vaccin A(H1N1)
Cty GlaxoSmithKline chỉ sử dụng loại trứng gà «có trống»
và cho vào máy ấp trong 2-3 ngày trước khi được dùng để gầy cấy virus
A(H1N1).
Québec có tất cả 7 trại chăn nuôi gà (gà mái nuôi chung
với gà trống) và hai nhà máy ấp có hợp đồng với cty GlaxoSmithKline để
cung ứng trứng gà dùng làm vaccin quanh năm.
Trường hợp bình thường, mỗi năm các trại gà chỉ cần số
một số lượng trứng của lối 25 tuần lễ cũng đủ dùng cho nhu cầu sản xuất
vaccin cho mùa cúm hằng năm (seasonal flu).
Đặc biệt, năm 2009 thì có khác vì sự xuất hiện của đại
dịch A(H1N1).
Tuy vậy, nhờ có kế hoạch dự phòng từ trước nên sự
sản xuất trứng không gặp trở ngại đáng kể nào hết. Số lượng trứng vẫn
thừa thải để đáp ứng cho nhu cầu của kỹ nghệ làm vaccin hầu đối phó kịp
thời với tình hình pandemy…
Nhìn từ bên ngoài các trại gà dùng để lấy trứng làm vaccin
cũng không khác gì mấy với các trại gà bình thường, nhưng tiêu chuẩn vệ
sinh biosécurité của các trại gà nầy phải rất cao, và rất chặt chẽ hơn
các trại gà sản xuất trứng ăn hay để ấp gà con. Tất cả trại gà sản xuất
trứng dùng làm vaccin đều phải được chứng nhận HACCP (certifié HACCP).
http://www.yduocngaynay.com/1-1NgTChanh_H-A-C-C-P.htm
Theo định kỳ mỗi tháng, thú y sĩ của GlaxoSmithKline đến
thanh tra và kiểm soát tình trạng sức khỏe của đàn gà, nước uống cũng
như các vấn đề vệ sinh chung của trại.
Trứng để làm vaccin phải là loại trứng lành lặn, nặng từ
55-70gr mà thôi. Sau đó, trứng được đem ấp 2-3 ngày tại những lò ấp couvoir
đặc biệt. Các trứng không đúng tiêu chuẩn, nhỏ hơn 55gr hoặc nặng hơn
70gr đều bị loại ra, và đem bán cho kỹ nghệ biến chế thực phẩm. Với
số lượng trứng sản xuất ra, Québec đã cung ứng 68% nhu cầu về trứng dùng
làm vaccin cho cả Canada.
Các giai đoạn sản xuất ra
vaccin A(H1N1)
The five-six month timetable for influenza vaccine production
from isolation of vaccine strain to release first vaccine lots.WHO
http://www.who.int/vaccine_research/The5-6month.pdf
**Tại các phòng thí nghiệm tham chiếu – Activities at WHO
collaborating centers
- Chuẩn bị gốc chủng virus (3-6 tuần). Reference virus
strain preparation
- Kiểm soát và xác định (3 tuần). Verification /validation
- Thuốc thử tham chiếu (4 tháng). Reference reagents
**Tại nhà bào chế - At the vaccine manufacturer
- Hữu hiệu hóa việc sản xuất - Gia tăng giờ làm việc (3
tuần) Manufacturer process optimization and working seed establishment.
- Sản xuất tối đa (thời gian ủ, incubation 3 ngày).Vaccine
bulk manufacturer.
- Kiểm soát chất lượng (2 tuần). Quality control.
- Chuẩn bị liều lượng và làm các test tiên khởi
(2 tuần).Vaccine filling/Release
- Thí nghiệm lâm sàng tại Âu châu (4 tuần). Clinical
studies
**Tại cơ quan phê chuẩn của chánh phủ -At the regulatory
agency
-Vaccin được phê chuẩn sau 2 ngày. Regulatory approval
Ngoài vaccin ra, có cách
chữa trị nào khác không?
Cơ quan FDA hoa kỳ vừa công bố một danh sách các thuốc
và sản phẩm do lang băm sản xuất ra và nói rằng giúp ngừa và chữa trị
hữu hiệu cúm A(H1N1). Đây là các mặt hàng thấy quảng cáo trên Internet.
The U.S. Food and Drug Administration has released a list of fraudulent
products, including dietary supplements that claim to cure or prevent
H1N1, a photon machine, fake Tamiflu and a shampoo that aims to protect
users from the virus
http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm186861.htm
Đó là Tamiflu dỏm, máy photons và các loại shampoo diệt
virus A(H1N1), v.v.
Cũng có một số bác sĩ có tư cách đề nghị ra một số sản
phẩm khả dĩ có thể làm chậm lại sự lây nhiễm virus hoặc giúp làm nhẹ bớt
triệu chứng bệnh cúm heo.
Các nhà nghiên cứu của Đại học Atlanta cả quyết là có những
chất chống oxyt hóa antioxydants như vitamin A và E có thể làm chậm lại
sự xâm nhập của virus.
Có vài bác sĩ tại Massachusetts General Hospital/Boston
đề nghị dùng chất L-theanine, thấy trong trà. Chất statines, dùng trị
cholesterol cũng thấy có thể làm giảm đi các phản ứng viêm sưng gây nên
bởi sự gia tăng chất cytokines, là những phân tử được hệ miễn dịch thải
ra khi có sự lây nhiễm virus.
Kết luận
Tin mừng vừa đến qua báo chí. Các nhà dịch tể học cho biết
tình hình dịch cúm A(H1N1) tại Bắc Mỹ có mòi đang ổn định, thí dụ như
có ít người bệnh, ít người nằm bệnh viện, và ít tử vong hơn so với sự
tiên liệu từ trước. Họ nói đây có lẽ là thời điểm “nghỉ xả hơi hay momentum”
ở giai đoạn hai của pandemy. Phải chăng đã nhờ một phần vào thuốc chủng?
Tại sao phải chủng ngừa? Câu trả lời trước tiên là để mình
khỏi bệnh, nhưng cũng đồng thời là để bảo vệ người thân trong gia đình
mình, và nói rộng ra cũng là để bảo vệ cho xã hội nữa. Bệnh dịch sẽ chậm
lại, thậm chí có thể chấm dứt luôn nếu có một tỉ lệ lớn dân chúng trong
xã hội được chủng ngừa. Tỉ lệ nầy thay đổi tùy theo
bệnh dịch, nhưng thường được ấn định ở vào mức từ 70% đến 80% dân số được
chủng ngừa trong cả xứ.
Tính đến ngày 25/11/2009, Québec đã có trên 2 triệu người
đã được chủng ngừa rồi. Được biết tổng dân số Quebec là 8 triệu người.
Trẻ em từ 6 tháng đến 5 tuổi đã được chủng trên 71%, kế đến là phụ nữ
đang mang thai 53%, trẻ em từ 5 tuổi đến 19 tuổi 36%.
Cũng như nhiều tỉnh bang khác của Canada, Québec đã quyết
định cho phép toàn dân được quyền chủng ngừa cúm A(H1N1)./.
Tham khảo:
-L’express fr 12/11/2009. La vérité sur le vaccin contre
la grippe A
http://www.lexpress.fr/actualite/sciences/sante/la-verite-sur-le-vaccin-contre-la-grippe-a_827821.html
-Christian Leduc. l’Actualité pharmaceutique vol 17, no
10,Nov 2009.Vaccin contre la grippeA-Un virus sous attaque
Montreal, Nov 25, 2009
Nguyễn Thượng Chánh, DVM
